Еншілік капиталға бөлу моделі
Мұнай кешенінде шетел капиталының рөлі мен тиімділігі инвестиция тарту, технологиялық жаңару, басқару сапасын күшейту және тәуекелді дұрыс бөлу сияқты факторлар арқылы айқындалады. Бұл тақырып әсіресе мұнай-газ саласы капитал сыйымды, ұзақ мерзімді және белгісіздігі жоғары сала болғандықтан өзекті.
Капитал (холдинг) ұғымы және концерн құрылымы
Капитал (холдингтік компания) деп қызметтің негізгі бағыты ретінде бір немесе бірнеше дербес заңды тұлғалардың капиталына бақылау жүргізуді қамтамасыз ететін, әдетте ұзақ мерзімді қатысуға есептелген ұйым түсініледі.
Бизнесте өзара байланысты, акцияларының бақылау пакеті бір орталыққа тиесілі біріккен компаниялар тобы холдинг-концерн деп аталады. Мұндай құрылымдарда стратегиялық шешім қабылдау орталықтанады, ал операциялық қызмет еншілес ұйымдарда іске асады.
Холдинг құрудың негізгі модельдері
Холдингтерді қалыптастырудың бірнеше кең тараған модельдері бар. Әр модельдің қолданылуы сала ерекшелігіне, нарыққа шығу жоспарына және активтер құрылымына байланысты.
1) Негізгі модель
Холдингтің негізгі және әрекет етуші компаниялардағы қатысу үлесін (бақылау пакетін) сатып алуы арқылы құрылады.
2) Қосылу моделі
Бұрыннан бар капитал иесі (қатысушы) өзінің үлесін холдинг құрылымына енгізу арқылы бірігеді.
3) Бөлу моделі
Компанияның құрылымдық бірліктерін бөліп шығару арқылы жаңа ұйымдастырушылық құрылым қалыптастырылады.
4) Еншілес капиталға бөлу моделі
Әрекет етуші компанияның құрылымдық бөлімшелері еншілес ұйымдар ретінде қайта ұйымдастырылып, холдингке бағындырылады.
Мұнай-газ саласында холдинг модельдерінің қолданылуы
Мұнай-газ саласында негізгі модель көбіне жекешелендіру кезінде, жаңа өнімдер мен технологиялар енгізілгенде немесе жаңа географиялық нарықтарға шығу қажет болғанда қолданылады.
Сондай-ақ мұнай-газ бизнесінде капитал құрылымын өзгерту және қайта құру, бәсекелестікті күшейту үшін біріккен кәсіпорындар құру, тік және көлденең интеграция, өнімді әртараптандыру және жаңа нарыққа шығу сияқты жағдайларда холдингтік тәсіл кеңінен пайдаланылады.
Қаржылық холдингтің қызметі: қаржыландыру және бақылау
Қаржылық холдингтің негізгі функциялары — қаржыландыру мен бақылау. Бұл модельде жедел (операциялық) басқаруды тікелей жүзеге асыру міндетті емес, себебі күнделікті өндірістік шешімдер еншілес құрылымдар деңгейінде қабылданады.
Егер еншілес ұйым қаржылық компания ретінде жұмыс істесе, ол қаржы нарығына қысқа мерзімді қаржы құралдарын шығара алады. Ал ұзақ мерзімді капитал тарту және акцияларды орналастыру холдингтің тұрақты басым саясатына айналады.
Холдинг ішіндегі корпоративтік байланыстар өнімдік және қызметтік бағытта ұйымдастырылуы мүмкін, ал міндеттер мен өкілеттіктердің бөлінуі құрылымға қарай өзгереді. Қатысушы компаниялар бір жағынан шаруашылық құқық нормаларына, екінші жағынан ішкі әкімшілік регламенттерге сүйеніп, концерн басшылығының шешімдерімен реттеледі.
Қазақстандағы өтпелі кезең және капиталдың алғашқы қорлануы
Бүгінде Қазақстандағы өтпелі кезеңді кей еңбектерде капиталдың алғашқы қорлануымен салыстырады. Дегенмен бұл ұқсастық шартты, өйткені процестер арасында толық сәйкестік жоқ.
Капиталдың алғашқы қорлануы туралы түсінік классикалық саяси экономияда кең талқыланып, кейінірек К. Маркстің еңбектерінде жүйелі түрде зерттелді. Оның дәстүрлі мағынасы феодализмнен капитализмге өтудің материалдық алғышарттарын дайындаумен байланысты:
- тікелей өндірушілердің өндіріс құрал-жабдықтарынан ажырауы және жалдамалы жұмысшыға айналуы;
- қоғамдық құралдар мен ақша капиталының буржуазия қолына шоғырлануы.
Қазіргі Қазақстан бұл түсініктің жаңа қырын бастан өткерді: директивті баға белгілеуден және ресурстарды орталықтандырылған бөлуден бас тарту, әкімшілік-әміршіл жүйеден нарықтық реттеу әдістеріне көшу. Нәтижесінде кәсіпкерлік таптың материалдық базасы жеке меншік нысанында қалыптаса бастады. Бұл процестің ішкі және сыртқы қаржыландыру көздері бар.
Мұнай-газ жобаларын қаржыландырудың ұйымдастыру түрлері
Әлемдік тәжірибеде ұлттық және халықаралық мұнай-газ жобаларын қаржыландыру үшін инвестиция тартудың бірнеше ұйымдастыру нысаны қолданылады:
Мемлекеттік қарыз және кепілдеме
Қаржыландыру жетіспеген жағдайда мемлекет қарыз алып, инвестицияны жоба қатысушыларына бөлуі мүмкін. Бұл тәсіл мемлекеттік кепілдемемен бекітіліп, қарызды қайтару міндетін мемлекет өз мойнына алады.
Акционерлік (үлестік) қаржыландыру
Инвестиция нақты кәсіпорынға немесе салалық активке салынады: қатысушылар капиталға үлес қосу арқылы табыс пен тәуекелді бөліседі.
Жобалық қаржыландыру
Қаржыландыру тікелей жобаның өзіне бағытталады; ақша ағымдары, кепілдіктер және келісімшарттар жүйесі тәуекелді қатысушылар арасында бөлуге мүмкіндік береді.
Халықаралық мұнай-газ жобаларында ең кең тараған және жақсы дамыған тәсіл — жобалық қаржыландыру. Ол ірі қаржылық ресурстарды жұмылдыруға және тәуекелді қатысушылар арасында теңгерімді бөлуге мүмкіндік береді.
Егер инвестициялық жобаның негізгі қаржыландыру көзі ретінде компанияның өз қаражаты пайдаланылса, бұл корпоративтік жобалық қаржыландырудың жеке жағдайы ретінде қарастырылады.
Белгісіздік және тәуекел: жобаны бағалау талабы
Халықаралық мұнай-газ жобаларын әзірлеу мен іске асыру көбіне белгісіздік жағдайында өтеді. Бұл жобаның техникалық, нарықтық, құқықтық және қаржылық факторларымен байланысты.
Сондықтан инвестиция алдындағы зерттеу кезеңінде жобаны іріктеу және сараптау барысында тәуекел факторларын алдын ала есептеп, оларды азайту тетіктерін енгізу қажет.
Дағдарыстан шығу факторы: инвестициялық белсенділік және қолайлы орта
Дағдарыстан шығудың маңызды құралдарының бірі — инвестициялық белсенділікті арттыру. Оның басты шарты — қолайлы инвестициялық ахуал қалыптастыру. Бұл келесі бағыттарды қамтиды:
- мұнай өндірудегі бәсекеге қабілетті сегменттерге сүйене отырып, инвестициялық ауқымды тұрақтандыру және кезең-кезеңімен жандандыру;
- өндірістік өсімді ынталандыратын салық тәртібін қалыптастыру;
- төлем-ақылық және қаржылық тәртіпті реттеу мен нормалаудың кешенді шегін құру;
- банктік нақты пайыз мөлшерлемесін өндірістен капиталдың кетуін тежеп, нақты инвестицияны жандандыратын деңгейге дейін төмендету;
- тиімді мемлекеттік кепілдіктер жүйесін дамыту;
- инвестициялық инфрақұрылымның дамуын жеделдетіп, тиімділігін арттыру;
- жаңа технологиялық құрылымға сай мұнай-өндірістік-техникалық жүйені жетілдіру және ресурстарды тиімді қайта бөлу арқылы экономиканы жаңғырту.
Салықтық реттеу: инвестицияны теңгерімдеу құралы
Біркелкі салықтық реттеу жүйесін мемлекеттік және жергілікті жеңілдіктер арқылы қалыптастыру, сондай-ақ мекенжайлық (таргеттік), салалық және болжамды тәсілдерді қолдану инвестиция ағымын реттеуге ықпал етеді. Бұл әртүрлі аймақтардағы табыстылық нормаларын жақындатып, капитал салымын тиімді бағыттауға көмектеседі.
Салықтық реттеу жүйесін жетілдіру кезінде мына мәселелерді ескеру маңызды:
Өндіріс ерекшелігі
Мұнай өндірісінің сипаты мен құрылымы, айналымға түскен өнімдегі қосылған құн үлесі, еңбек және ақша сыйымдылығы.
Пайда және активтер
Мұнай өніміндегі орташа өзіндік пайда, ұйым активтерінің көлемі, оның ішінде консервацияланған және өндірістік мақсатта қолданылатын активтер, амортизация саясаты.
Капиталдық жоспарлар
Мұнай-өндірістік ұйымдардың инвестициялық жоспарлары және жаңғырту (инновация) деңгейі.
Қазақстандағы шетел капиталы: мақсаттар және күтілетін нәтижелер
Қазақстан шетел капиталының қызметіне әлеуметтік-экономикалық және құқықтық ережелер қалыптастырып, инвестор мүддесіне сай қолайлы инвестициялық климат құруға ұмтылады. Бұл қадамдар ел ішіндегі экономикалық қиындықтарды еңсеруге және стратегиялық мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған.
Сарапшылар пікірінше, шетелдік күрделі қаржының қатысуы мына міндеттерді шешуге мүмкіндік береді:
- мұнай өнімдерін экспорттаудың тиімділігін арттыру және экспорттың шикізаттық сипатын әлсірету;
- елдің сыртқы экономикалық белсенділігін күшейтіп, сыртқы нарықта тұрақты орын алу;
- импортты алмастыратын мұнай-өндірістік өнімдер мен қуаттарды дамыту;
- ғылыми-техникалық деңгейді көтеру: жаңа техника, технология және басқару әдістерін енгізу;
- дайын өнім шығаратын технологиялық тізбекті толықтыру және терең өңдеуді дамыту;
- артта қалған немесе тоқыраған өңірлердің дамуына серпін беру;
- ұлттық экономикада жаңа жұмыс орындарын құру;
- кадрларды заманауи өндірістік және басқару тәжірибелеріне оқыту және даярлау;
- Қазақстанның экономикалық дербестігін нығайту.
Ескертпе
Кей жағдайларда Қаржы министрлігі немесе басқа да уәкілетті органдар жобаның шарттарына өзгеріс енгізуді, іске қосуды кейінге қалдыруды немесе келісімшарттарды қайта қарауды талап ете алады. Бұл талаптар, әдетте, тәуекелді басқару және қоғамдық мүддені қорғау мақсатымен байланысты.
Редакциялық ескертім: бастапқы мәтінде «5-сурет» туралы сілтеме бар, бірақ сурет берілмеген. Мазмұн сақталды, алайда иллюстрация ұсынылмады.