Шетел қызметтер жабдықтаушыларының қазақстандық нарыққа қол жеткізу шарттарын келістіру мақсатында қызмет нарығына қол жеткізу жөніндегі келіссөздер
Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) — халықаралық сауданың ортақ ережелері мен тәртіптерін қалыптастыратын, ашықтық пен теңдік қағидаттарына сүйенетін көпжақты ұйым. Төменде ДСҰ-ның басқару құрылымы, шешім қабылдау тәртібі, сондай-ақ ұйымға кіру үдерісі мен Қазақстан үшін маңызы жүйелі түрде баяндалады.
ДСҰ-ның жоғарғы органы: Министрлік конференция
ДСҰ-ның ең жоғарғы органы — ұйымға мүше барлық мемлекеттердің өкілдері қатысатын Министрлік конференция. Ол Уругвай раунды келісімдеріне қатысты негізгі мәселелер бойынша шешімдерді талқылау және қабылдау үшін кемінде екі жылда бір рет өткізіледі.
Маңызды сессиялар мен кездесулер
- 1996 жылғы желтоқсан — Сингапур: алғашқы конференция.
- 1998 жылғы мамыр — Женева: ГАТТ/ДСҰ қызметінің 50 жылдығы аясындағы талқылаулар.
- 2001 жылғы қараша — Доха (Катар): көпжақты келіссөздердің жаңа кезеңі басталды.
- Келесі конференция ретінде 2003 жылғы 10–14 қыркүйек — Канкун (Мексика) жоспарланған.
Министрлік конференция бекітетін комитеттер
Сауда және даму жөніндегі комитет
Дамушы елдердің сауда мүдделерін талқылау және үйлестіру.
Төлем балансын қамтамасыз етуге байланысты шектеулер жөніндегі комитет
Төлем балансы себепті енгізілетін сауда шектеулерін қарау.
Бюджет, қаржы және әкімшілік жөніндегі комитет
Ұйымның қаржылық және әкімшілік басқаруына қатысты мәселелер.
Қоршаған орта жөніндегі комитет
Сауда мен экологияның өзара байланысын талқылау.
Бас директор және Хатшылық
Министрлік конференция ДСҰ-ның Бас директорын тағайындайды. Мәтінде келтірілген дерекке сәйкес, белгілі бір кезеңде Бас директор қызметін Супачай Панитчпакди атқарған.
Бас директор ДСҰ Хатшылығы бөлімшелерінің қызметкерлерін тағайындайды және олардың міндеттері мен қызмет ету шарттарын Министрлік конференция бекіткен ережелерге сәйкес айқындайды.
Бас кеңес және арнайы органдар
Қажет болған жағдайда, Министрлік конференция сессияларының арасында (жылына шамамен 8–10 рет) күнделікті және рәсімдік мәселелерді шешу үшін ДСҰ-ға мүше барлық елдердің өкілдерінен тұратын Бас кеңес шақырылады.
Дауларды шешу жөніндегі орган
Сауда дауларын белгіленген рәсімдер арқылы қарау және шешу.
Сауда саясатын шолу жөніндегі орган
Мүше елдердің сауда саясатының ашықтығын арттыру мақсатындағы шолулар.
Кеңестер жүйесі: тауарлар, қызметтер және ТРИПС
Бас директордың басқаруымен негізгі үш кеңес жұмыс істейді: Тауарлар саудасы жөніндегі кеңес, Қызметтер саудасы жөніндегі кеңес және Зияткерлік меншік құқықтарының сауда аспектілері жөніндегі кеңес (ТРИПС). Олардың аясында арнайы комитеттер мен келіссөз жүргізетін топтар құрылады.
Тауарлар саудасы
ГАТТ-1994 қағидаттарының сақталуын және тауар саудасына қатысты келісімдердің орындалуын бақылау.
Қызметтер саудасы
ГАТС келісімдерінің орындалуын қадағалау; қаржылық қызметтер және кәсіби қызметтер бағыттары қамтылуы мүмкін.
ТРИПС
Зияткерлік меншікке қатысты міндеттемелердің орындалуын бақылау және жалған тауарлармен байланысты сауда мәселелерін қарастыру.
Кеңестер мен комитеттерге мүшелік ДСҰ-ның кез келген мүшесі үшін ашық. Сонымен бірге, плюрилатералдық келісімдерді іске асыруды бақылауға арналған органдар да жұмыс істейді.
ДСҰ-да шешім қабылдау тәртібі
ДСҰ-да шешімдер көбіне консенсус арқылы қабылданады. Егер консенсусқа қол жеткізілмесе және өзге тәртіп алдын ала белгіленбесе, шешім көпшілік дауыспен қабылданады.
Ерекше жағдайлар
- Келісім ережелерін түсіндіру туралы шешімдер — көпшілік дауыспен қабылданады.
- Қатысушылардың құқықтары мен міндеттеріне әсер етпейтін түзетулер және жаңа мүшелерді қабылдау — әдетте 2/3 дауыс талап етеді (тәжірибеде жиі консенсуспен).
ДСҰ-ға кіру үдерісі: өзара байланысты 3 саты
1) Сыртқы сауда режимін көпжақты қарастыру
КөпжақтыҚосылуға ниетті ел сыртқы сауда режимі туралы меморандум ұсынады. Сауалнамалар мен жауаптар арқылы оның ДСҰ-ның көпжақты сауда келісімдеріне сәйкестігі қаралады. Нәтижесінде қосылу шарттарын айқындайтын Жұмыс тобының баяндамасы және қосылу хаттамасы дайындалады.
Кейбір мәселелер бойынша ресми емес екіжақты немесе көпжақты келіссөздер қажет болуы мүмкін.
Қазақстан бойынша әдетте көтерілетін бағыттар
Баға белгілеуді реттеу
Салық жүйесі
Ауыл шаруашылығы субсидиялары
Шетел инвестициялары режимі
Төлем балансы
Кедендік тарифтер мен преференциялар
Қорғау шаралары (антидемпинг, өтемдік)
Импорттық лицензиялау
Экспортты реттеу
Мемлекеттік сауда кәсіпорындары
Стандарттау және сертификаттау
Санитарлық және фитосанитарлық шаралар
Валюта айырбастау
Сыртқы сауда статистикасы
Зияткерлік меншік құқықтарын қорғау
2) Тауарлар саудасы бойынша міндеттемелер
ЕкіжақтыНегізгі сауда серіктестерімен импорттық тарифтердің деңгейін төмендету және үйлестіру арқылы міндеттемелер келісілетін кезең. Ауыл шаруашылығына қатысты арнайы шарттар да (нарыққа қол жеткізу, экспорттық субсидиялар, ішкі қолдау) осы пакетке кіреді.
Келісілген тарифтік міндеттемелер тізбесі қосылу хаттамасының ажырамас бөлігі ретінде ең қолайлы жағдай режимі (РНБ) қағидаты бойынша ДСҰ-ның барлық мүшелеріне таралады.
3) Қызметтер саудасы бойынша міндеттемелер
ЕкіжақтыҚызмет көрсету салалары бойынша нарыққа қол жеткізу шарттары келісіледі. Нәтижесінде міндеттемелер тізбесі әзірленіп, қосылу хаттамасымен бірге ұсынылады және ол да РНБ қағидаты бойынша басқа мүшелерге таралады.
Жекелеген сауда серіктестері үшін РНБ қолданудан алып тастау жөнінде келісу мүмкіндігі де қарастырылуы ықтимал.
Негізгі талап және қорытынды қадам
ДСҰ-ға қосылудың ең маңызды шарты — ұлттық заңнама мен қолдану тәжірибесін Уругвай раунды келісімдері жиынтығының ережелеріне сәйкестендіру. Соңғы кезеңде қосылатын елдің заң шығару органы қажетті құжаттар пакетін бекітеді.
Қазақстан үшін ДСҰ-ға кірудің мақсаттары мен маңызы
ДСҰ-ның айрықша ерекшелігі — өзара тиімді шарттарға, ашықтыққа және мүше елдердің теңдігіне негізделген еркін сауда қағидаттарын ілгерілету арқылы халықаралық сауда ережелерін қалыптастыру. Ішкі нарығы салыстырмалы түрде шағын және әлемдік нарықтарға шығуды қажет ететін Қазақстан үшін бұл бағыттың маңызы жоғары.
Болжамдылық және құқықтық қорғаныс
Халықаралық құқыққа негізделген, алдын ала болжанатын ережелер сауда серіктестерімен бәсекеде мүмкіндіктерді кеңейтеді және дауларды рәсімдік түрде шешуге жол ашады.
РНБ және нарықтарға кеңірек қол жеткізу
ДСҰ мүшелерімен қатынаста РНБ режимін пайдалану, сондай-ақ транзиттік бағыттар мен сыртқы нарықтарға шығудың қосымша мүмкіндіктері.
Инвестиция және технология
Қысқа және орта мерзімде өңдеу өнеркәсібі мен жоғары технологиялық өндірістерді дамытуға инвестиция тарту әлеуеті артады.
Тұтынушы үшін әсері
Импорт көлемі артқан жағдайда төмен бағалы тауарлардың таңдауы кеңейіп, сапа стандарттарын енгізу үдерісі жеделдеуі мүмкін.
Дегенмен, жоспарланған нәтижелерге жету көбіне Қазақстанның ДСҰ-ға кіру шарттарына және ішкі нарықты тауарлар мен қызметтер үшін ашу бойынша қабылданатын міндеттемелер деңгейіне байланысты болады.
Келіссөздердің ағымдағы бағыты (мәтіндегі сипаттама бойынша)
Қазақстанның ДСҰ-ға қосылуы жөніндегі келіссөздер Женевадағы ДСҰ Хатшылығында Жұмыс тобына мүдделі мүше елдердің қатысуымен өткізілді: жүйелі және ауыл шаруашылығы мәселелері — көпжақты форматта, ал тауарлар мен қызметтер нарығына қол жеткізу — екіжақты форматта қаралды.
1) Тауарлар нарығына қол жеткізу
Импорттық кедендік баждардың ең жоғарғы үйлестірілген деңгейі (bound rates) бойынша келісу. Жұмыс тобы құрамындағы 36 елдің ішінен бірқатар маңызды серіктеспен екіжақты келіссөздер жүргізілгені айтылады (АҚШ, ЕО, Жапония, Канада, Австралия, Швейцария және т.б.).
Тарифтік ұсыныстарды жетілдірудегі екі негіз
- Индустриялық-инновациялық және аграрлық бағдарламалар мақсаттарына сай қорғаныс деңгейін сақтау қажеттілігі.
- ЕурАзЭҚ мүшелігі шарттарын мүмкіндігінше есепке алу.
2) Қызметтер нарығына қол жеткізу
Шетелдік қызмет көрсетушілер үшін қазақстандық нарыққа қол жеткізу шарттарын келісу. Мәтінде белгілі бір кезеңде бұл бағытта Австралия, ЕО, Канада, Латвия, Польша, АҚШ, Швейцария, Жапония тарапынан келіссөздер жүргені көрсетіледі.
Сондай-ақ БҰҰ жіктеуішіндегі 155 қызмет саласының 76-сы (шамамен 49%) бойынша талқылаулар жүргізілгені айтылады. Сезімтал салалар ретінде қаржылық, құқықтық, сауда, көлік, телекоммуникация, туризм және құрылыс қызметтері аталады.
3) Ауыл шаруашылығы жөніндегі көпжақты келіссөздер
Табиғи-климаттық ерекшеліктер, техника-технологияның тозуы, нарықтардан географиялық алшақтық және теңізге тікелей шығудың жоқтығы сияқты факторлар ескеріліп, тарифтік қорғау, ішкі қолдау және экспорттық субсидиялар деңгейлері талқыланады. Ауыл халқының үлесі жоғары болғандықтан, бұл бағыт әлеуметтік тұрғыдан да маңызды.
4) Жүйелі мәселелер
ДСҰ міндеттемелерін орындауға қажетті заңнамалық және қолдану шараларын айқындау. Валюта айырбастау және төлем жүйесі, инвестициялық режим, мемлекеттік меншік пен жекешелендіру, баға қалыптастыру, бәсекелестік саясаты сияқты бағыттар қамтылады.
ДСҰ құрылымының иерархиясы (қысқаша схема сипаттамасы)
ДСҰ-дағы ең жоғары деңгейдегі шешімдерді Министрлік конференция қабылдайды. Оған Бас кеңес бағынышты: ол ағымдағы жұмысқа жауап береді және Женевадағы штаб-пәтерде жылына бірнеше рет жиналады.
Бас кеңеске бағынышты және есеп беретін құрылымдар
- Екі арнайы орган: дауларды шешу және сауда саясатын шолу.
- Есеп беретін комитеттер: сауда және даму, төлем балансы шектеулері, бюджет/қаржы/әкімшілік, қоршаған орта.
- Функциялар делегацияланатын үш кеңес: тауарлар, қызметтер, ТРИПС.