Жыртылған жерлер
Дәріс мазмұны
Жер ресурстары: құрылымы, биоөнімділік және тиімді пайдалану
Күн жүйесіндегі планеталардың ішінде тіршілік тек Жерде бар. Мұның басты себептерінің бірі — құнарлы топырақтың болуы: ол өсімдіктердің өсуіне жағдай жасап, органикалық зат қорын жинауға ықпал етеді, ал өсімдіктер өз кезегінде атмосфераға оттегін бөліп, тіршіліктің дамуына негіз қалайды.
Неге құнарлы жерлер аз?
Жер бетінің басым бөлігін мұхиттар алып жатыр, ал құрғақ жердің үлесі шамамен 29%. Алайда құрғақ жердің бәрі бірдей егіншілікке жарамды емес: көптеген аумақтарды мәңгі қар мен мұздықтар, жылжымалы құмдар, жалаңаш тастар және тақыр тәрізді өнімсіз жерлер қамтиды.
Құнарлы жерлердің едәуір бөлігін адамдар қоныстанған аймақтар, қала мен ауыл инфрақұрылымы, жолдар, су қоймалары, аэродромдар және өзге коммуникациялар алып жатыр. Сондықтан ауыл шаруашылығына нақты қолжетімді, сапалы топырақ қоры әрдайым шектеулі.
Негізгі ой
Құрғақ жер көп көрінгенімен, оның едәуір бөлігі табиғи шектеулерге байланысты төмен өнімді немесе мүлде жарамсыз. Демек, басты мәселе — жердің көлемі ғана емес, оның сапасы мен қолжетімділігі.
Азық-түлік қауіпсіздігі неге өзекті?
Халық саны өскен сайын сапалы азық-түлікке сұраныс артады. БҰҰ деректеріне сүйенген бағалауларда әлемнің едәуір бөлігінде аштық пен жеткіліксіз тамақтану мәселесі сақталып отырғаны айтылады.
Сұрақ
Мәселе Жердің адамзатты асырау мүмкіндігі таусылып бара жатқанында ма, әлде негізгі себеп — ресурстарды басқару мен пайдаланудың тиімсіздігі ме?
Құрғақ жер қоры және оның құрылымы (кестелік деректер)
Төмендегі кестелерде құрғақ жердің жалпы көлемі, оның негізгі санаттарға бөлінуі және әр құрлық бойынша егіншілікке жарамды жерлердің игерілу деңгейі келтірілген. Деректер тарихи зерттеулерге сүйенеді (Ф.Н.Шипунов, Р.Ревель, В.П.Прошляков және т.б.).
Кесте 10. Құрғақ жерлер көлемі (Ф.Н.Шипунов, 1968), млрд га
| Көрсеткіш | Көлемі |
|---|---|
| Барлығы (құрғақ жер) | 14,9 |
| Антарктида | 1,4 |
| Антарктиданы қоспағандағы құрғақ жер | 13,5 |
| Жыртылған жерлер | 2,6 |
| Шалғынды жерлер мен жайылым | 4,0 |
| Ормандар | 0,4 |
| Қазіргі пайдаланылмай жүрген жерлер | 5,1 |
Ескерту: Бастапқы мәтіндегі кейбір жолдар бұзылып берілген; кесте негізгі мағынаны сақтай отырып реттелді.
Кесте 11. Әлемдегі жер қорының пайдаланылуы (Р.Ревель, 1976)
| Аймақ | Егістікке жарамды, млн га | Жыртылған (1965), млн га | Игерілуі (1965), % |
|---|---|---|---|
| Австралия және Жаңа Зеландия | 150 | 20 | 13 |
| Азия | 630 | 520 | 83 |
| Солтүстік Америка | 460 | 240 | 51 |
| Оңтүстік Америка | 680 | 80 | 11 |
| Африка | 730 | 160 | 22 |
| Еуропа | 170 | 150 | 88 |
| Бұрынғы КСРО | 360 | 230 | 64 |
| Барлығы | 3200 | 1400 | 44 |
Кесте 13. Бұрынғы КСРО: жыртылған және жыртылуға мүмкін жерлер (Н.Н.Розов, С.А.Шувалов, 1973), млн га
| Аймақ/зона | 1970 ж. жыртылған | Көбею мүмкіндігі |
|---|---|---|
| Тайга-тундра | 1,7 | 8,8 |
| Орманды алқап | 43,4 | 25,2 |
| Орманды дала | 71,8 | 7,5 |
| Дала | 63,5 | 3,0 |
| Құрғақ дала | 23,0 | 8,1 |
| Шөлдер | 5,0 | 2,2 |
| Шөлді субтропиктер, тау етегі | 8,2 | 3,1 |
| Таулы жерлер | 3,0 | 4,9 |
| Барлығы | 224,6 | 62,8 |
Егіншілікке жарамдылық: шектеулердің табиғаты
В.А. Ковданың (1974) мәліметі бойынша, құрғақ жердің басым бөлігі егіншілікке толық қолайлы емес. Құрғақ жерлердің шамамен 70%-ы — төмен өнім беретін алқаптар. Оның ішінде едәуір бөлігі өте суық аймақтарда, өте құрғақ белдеулерде, биік еңісті жерлерде орналасқан немесе топырақ қабаты жұқа.
Нәтижесінде құрғақ жердің шамамен 30%-ы ғана ауыл шаруашылығында пайдаланылады: оның 10%-ы егіншілікке, ал 20%-ы жайылым, шалғын және шабындыққа тиесілі.
Халық саны, ресурстар және Мальтус пікірталасы
XVIII ғасырдың соңында Т. Мальтус тұтыну қажеттіліктерінің өсуі мен өңделетін жердің шектеулілігі арасындағы үйлесімсіздік кедейлік пен дағдарыстардың себебі болуы мүмкін деп пайымдады. Оның тұжырымы халық санының өсуі мен өндірістің өсуі әрқашан бір қарқынмен жүрмейтінін көрсетуге тырысты.
Алайда кейінгі ғылыми бағалаулар ауыл шаруашылығындағы технология, мелиорация және жерді тиімді басқару әлеуеті дұрыс қолданылса, Жердің азық-түлік өндіру мүмкіндігі айтарлықтай кеңейетінін көрсетеді.
Түйін
Әлеует бар, бірақ ол шексіз емес: халық көбейген сайын ең сапалы, оңай игерілетін жерлер азайып, күрделі мелиорацияны қажет ететін аумақтардың үлесі артады.
Мелиорация және технология: әлеует пен шынайы шектеу
Қазіргі уақытта Жер шарындағы жыртылған жер көлемі құрғақ жердің шамамен 10%-ына жуық. Бұл қалған аумақтардың барлығы бірдей жарамсыз деген сөз емес: батпақты жерлерді құрғату, шөлдерді суару, су ресурстарын ұтымды басқару сияқты шаралар арқылы егіншілікке пайдаланылатын аумақты кеңейту мүмкіндігі бар.
Р. Ревельдің ғылыми негізделген есептеулерінде техника мен мелиорация кең көлемде енгізілген жағдайда азық-түлік өндірісін едәуір арттыруға болатыны айтылады. Ұқсас бағыттағы бағалауларды қазақстандық ғалым В.М. Боровский де келтірген.
Сонымен бірге, кез келген сценарийде басты қағида өзгермейді: жер қорын сақтау және өнімділікті тұрақты арттыру — ұзақ мерзімді қауіпсіздіктің өзегі.
Аймақтық айырмашылықтар және Қазақстанның мүмкіндігі
Жер ресурстарының жеткіліктілігі тек көлеммен емес, өнімділікпен өлшенеді. Мысалы, суармалы егіншілік көп жағдайда суарылмайтын егіншілікке қарағанда бірнеше есе жоғары өнім береді. Кейбір өңірлерде климат жылына 2–3 рет өнім алуға мүмкіндік жасайды.
Жыртылған жердің жан басына шаққандағы көлемі елдер арасында қатты өзгереді: Канадада шамамен 2 га, Аргентинада 1 га, АҚШ-та 0,8 га, Испанияда 0,5 га. Бұрынғы КСРО бойынша орташа көрсеткіш шамамен 0,85 га деп берілген; Түрікменстан, Өзбекстан, Кавказ елдерінде төменірек, ал Қытай, Үндістан және Жапонияда одан да төмен деңгей көрсетілген (В.П.Прошляков, 1979).
Қазақстан туралы қорытынды
Қазақстан — жер ресурсы мол елдердің бірі; бастапқы мәтіндегі бағалауға сәйкес, жыртылған жер жан басына шаққанда шамамен 1,3 га. Жерді жақсарту шараларын жүйелі жалғастырып, игерілген алқаптардың өнімін арттыру және қосымша жарамды жерлерді ұқыпты игеру арқылы республика халқын ұзақ мерзімде қамтамасыз ету әлеуеті жоғары.
Табиғатты қорғау және жаһандық жауапкершілік
Халық саны артқан сайын жерді игеру қысымы күшейеді: орман аумағы азаяды, құрғақтану мен шөлейттену үдерісі үдейді, ластану көбейеді. Сондықтан жерді тиімді пайдалану мәселесі — тек бір мемлекеттің емес, жаһандық деңгейдегі міндет.
Бұл бағытта халықаралық бағдарламалар (соның ішінде «Адам және биосфера») табиғи ресурстарды жоспарлы басқару, экожүйелік тепе-теңдікті сақтау және адам қажеттіліктерін ғылымға сүйене отырып үйлестіру мақсатын көздейді.
Өзін-өзі бақылау сұрақтары
- Жер ресурстарының құрылымы туралы түсіндіріп беріңіз.
- Топырақ-климаттық зоналардың биоөнімділігі туралы мәліметтерді талдаңыз.
- Топырақ типтерін егіншілікке пайдалану дәрежесі қандай?
- ҚР және ШҚО жер ресурстарының ерекшеліктерін сипаттаңыз.
Әдебиеттер
Негізгі әдебиет
- Глазовская М.А. Общее почвоведение и география почв. М.: Высшая школа, 1981.
- Глазовская М.А. Почвы Мира. М., 1973.
- Глазовская М.А., Геннадиев А.Н. География почв с основами почвоведения. М.: Изд. МГУ, 1995.
- Добровольский В.В. География почв с основами почвоведения. М.: Высшая школа, 1979, 1989, 1999.
- Добровольский В.В. Практикум по географии почв с основами почвоведения. М.: Просвещение, 1982, 2001.
Қосымша әдебиет
- Вальков В.Ф., Казеев К.Ш., Колесников С.И. Почвоведение. М.: ИКЦ МарТ, 2004.
- Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы. А.: ҚҰУ, 2000.
- Ковда В.А. Основы учения о почвах (2 т.). М.: Наука, 1973.
- Карпачевский Л.О. Экологическое почвоведение. М.: Изд. МГУ, 1993.
- Розанов Б.Г. Морфология почв. М.: Изд. МГУ, 1983.
- Розанов Б.Г. Почвенный покров Земного шара. М.: Изд. МГУ, 1975.
- Соколов В.В. Общие особенности почвообразования и почв Восточного Казахстана. Повышение плодородия почв Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1974.
- Тазабеков Т. Топырақтану түсіндірме сөздігі. А.: Ана тілі, 1993.
- Тазабеков Т., Тазабекова Е. Орысша-қазақша топырақтану түсіндірме сөздігі. А.: Ана тілі, 1994.
- Тазабеков Т.Т. және авторлар ұжымы. Топырақтар географиясы. Алматы: Агроуниверситет, 2000.
- Почвы областей Казахстана. Алма-Ата, 1958–1967.
- Никольский Н.Н. Почвоведение. М.: Учпедгиз, 1963.
- Почвоведение / Под ред. Кауричева. М.: Колос, 1982.
- Почвоведение / Под ред. Ковды В.А. М.: Высшая школа, 1988.
Ескерту: Берілген мәтін редакцияланып, грамматикалық қателері түзетілді. Кестелердегі бастапқы формат бұзылыстары ықшамдалып, мазмұны сақтала отырып қайта құрылымдалды.