Тектоникалық құрылымдардың көлдердің таралуына әсер етуі туралы қазақша реферат
Көлдер және олардың құрлықтағы орны
Көл — құрлықтағы суға толы, дербес ойыс. Ауқымды аумақты алып жатқан, суы ащы ірі көл түрлері көбіне теңіз деп аталады.
Жалпы ауданы
2,1 млн км²
Құрлық ауданының шамамен 1,4%-ы
Су көлемі
176 мың км³
Жинақталған су қорының жиынтығы
Тұздылық үлесі
- Тұщы су
- 52%
- Ащы су
- 48%
Көлдерде эндемик түрлер, кейде реликт организмдер тіршілік етеді. Бұл — көлдердің ұзақ мерзім бойы оқшау дамып, ерекше экожүйе қалыптастыра алатынын көрсететін маңызды белгі.
Көл қазаншұңқырларының қалыптасуы және жіктелуі
Қалыптасуына қарай
- Бөгелген көлдер — өзен аңғары тау көшкіндері, сырғымалар, мұздықтар сияқты кедергілермен бөгелгенде пайда болады. Бұған бөгендер мен әуіттер де жатады.
- Ойысты көлдер — мореналық, тектоникалық, жанартаулық, эолдық және карстық түрлерге бөлінеді.
- Аралас — қазаншұңқырдың пайда болуына бірнеше фактор бірдей әсер еткен көлдер.
Су алмасуына (ағындылығына) қарай
Ағынды көл — көлден өзен ағып шығады (су жаңарып отырады).
Тұйық (ағынсыз) көл — өзендер келіп құйғанымен, сыртқа ағып шықпайды.
Өзендермен салыстырғанда көл сулары жиі ащылау келеді. Әдетте ағынды көлдер — тұщы, ал тұйық көлдер — ащы. Кейде бір көлдің әр бөлігінде тұздылық деңгейі әртүрлі болуы да мүмкін.
Көлдердің белгілі аумақтарда шоғырлануы
Көлдер әртүрлі генезистегі қазаншұңқырларды сумен толтырады. Қазаншұңқырлардың қалыптасуы аймақтың геологиялық және геоморфологиялық жағдайына тәуелді болғандықтан, көлдер көбіне белгілі бір өңірлерде шоғырланады.
Қазаншұңқыр түзілуіне әсер ететін негізгі факторлар
- тектоникалық белсенділік
- вулканизм
- гляциалды процестер
- карст
- суффозия
- флювиалды процестер
- жел әрекеті
- жағалық процестер
- аккумуляция
Тектоникалық құрылымдардың көлдердің таралуына әсері
Ең ежелгі, ауданы ең үлкен және ең терең көлдердің бір бөлігі тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде қалыптасады. Мұндай көлдер жер қыртысының жарықтарымен, рифттік аңғарлармен және плиталардың ажырау аймақтарымен тығыз байланысты келеді.
Ұлы Африка көлдері: рифттік жүйенің мысалы
Тектоникалық белсенділіктің әсерінен пайда болған көлдерге Ұлы Африка көлдері жатады. Олар Шығыс-Африкалық рифттік жүйеде орналасқан және рифттің созылуымен бірге терең, ұзынша қазаншұңқырларда қалыптасқан.
- Жүйеге Альберт, Эдуард, Киву, Ньяса көлдері кіреді.
- Бұл аймақ Африка плитасы мен Сомали субплитасының ажырау шекарасына сәйкес келеді.
Танганьика көлі: тереңдік пен уақыт өлшемі
Ұлы Африка көлдерінің ішіндегі ең ұзыны — Танганьика көлі.
- Қалыптасу уақыты
- шамамен 17 млн жыл бұрын
- Ерекшелігі
- тереңдігі 1470 м
Бұл деректер тектоникалық ойыстардың ұзақ уақыт бойы сақталып, қалың шөгінділер жиналуы арқылы аса терең көл қазаншұңқырларын қалыптастыра алатынын айқын көрсетеді.