Ұлы ханға тәуелді болмаған саяси бірлік түріндегі Орта Азиялық шыңғыстықтардың мемлекеті - Хайду мемлекеті

Моғолстанның құрылуы: саяси күйреуден жаңа бірлестікке дейін

Моғолстанның құрылуы Шағатай мемлекетінің құлауымен тығыз байланысты. XIV ғасырдағы парсы тілді авторлар Шағатай ұлысын «Мүлк-и Шағатай» деп атаған. Орта Азиядағы моңғолдар құрған бұл мемлекет атауы Шыңғыс ханның екінші ұлы Шағатайдың есімінен шықты.

Ұлы ханға толық тәуелді болмаған саяси бірлестіктің көрнекті үлгісі ретінде деректерде Хайду мемлекеті аталады. Хайду (1301 жылы қайтыс болған) билік еткен тұста мемлекеттік құрылым кемеліне жетті. Жамал Қарши Хайдуды әділетті, қайырымды, жұмсақ мінезді, ел мүддесін қорғайтын, білімді мұсылмандарға қамқор хан ретінде сипаттайды.

Шағатай ұлысының ыдырауы және «моғолдар» ұғымының орнығуы

Хайду қайтыс болғаннан кейін мемлекеттегі ықпалды тұлға ретінде Тува (Дува) алға шықты. В.В. Бартольдтың пікірінше, оны Шағатай мемлекетінің негізін салушылардың бірі ретінде тануға болады. Алайда Шағатай мемлекеті ұзақ өмір сүрмеді: өзара тартыс күшейіп, хан билігінің беделі төмендеді, соның салдарынан әскери-көшпелі қауымның рөлі арта түсті.

XIV ғасырдың 40–50-жылдарында ұлыс шамамен он шақты иелікке бөлінді. Осы кезде Шағатай мемлекетінің шығыс бөлігіндегі халық пен саяси күштер «моғолдар» деп атала бастады. Бұл атау біртіндеп этникалық мәнге ие болып, парсы дәстүріндегі географиялық термин ретінде «Моғолстан» атауын қалыптастырды. Кейін бұл аймаққа Жошы ұлысының оңтүстіктегі шағын бөлігі де енді.

Халық құрамы және саяси өзек

Орта ғасыр деректерінде XIV ғасырға қарай Жетісу мен оған іргелес өңірлердегі ру-тайпалардың бір бөлігі «моғол» аталғанымен, бұл көбіне әскери-саяси бірлестіктің атауы еді. Моғолстанның негізгі халқы түркі тілдес тайпалардан тұрды: дулат, албан, суан, қаңлы, керей, арғын, найман және басқалар. Олардың арасында жергілікті түркі ортасына сіңіп, түркіленген моңғол тайпалары да болды.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Моғолстан аумағындағы негізгі тұрғындар кейінгі қазақ халқының қалыптасуына тікелей қатысқан тайпалық бірлестіктер еді. Моғолстан ордасының орныққан орталығы ретінде Алмалық қаласы аталады.

Тұғылық Темір және исламның орнығуы

Исламды қабылдау мен орнықтырудағы бұл әрекет Тұғылық Темірдің беделін тек Моғолстанда ғана емес, Мауараннахрдағы мұсылман ортасында да арттырды. Өйткені кейбір мауараннахрлықтар моғолстандықтарды «мәжуси» деп кемсіте қарағаны деректерде кездеседі.

Моғолстанның шекарасы: «Тарих-и Рашиди» дерегі

Мырза Хайдардың сипаттауынша, Моғолстан деп аталған кеңістіктің ені мен ұзындығын жүріп өтуге 7–8 ай кететін болған. Шығыста ол қалмақтар жеріне тіреліп, Барыс көл, Еміл және Ертісті қамтыған; солтүстікте Көкше теңізбен (Балқаш), Бом және Қараталмен шектескен; батысында Түркістан мен Ташкентке дейін созылған; оңтүстігінде Ферғана, Қашқар, Ақсу, Шалыш және Турфанмен шекараласты.

Осылайша, сол дәуірдегі Моғолстан құрамына Түркістан аймағы, оңтүстік-шығыс және оңтүстік Қазақстан аумақтары, сондай-ақ Орта Азияның кейбір өңірлері кірді. Моғолстан Шағатай ұлысының бір бөлігі саналып, екінші бөлігінде Мауараннахр өмір сүрді.

Ішкі тартыстар және Мауараннахрға жорықтар

Моғолстандағы ішкі феодалдық тартыстар әскери-феодалдық ақсүйектердің хандық өкіметке қарсы күресінен басталды. Дулат тайпасының ықпалды билеушілерінің бірі Қамариддин Дулати хан билігіне қарсы топтың алдыңғы қатарында болды. Деректерде оның хан болуға құқы болмағандықтан, өзіне көнгіш жас билеушіні іздеп, Шағатай әулетінің өкілі Тұғылық Темірді 1348 жылы таққа отырғызуға ықпал еткені айтылады. Бұл оқиғадан кейін Қамариддин Моғолстандағы ең беделді билеушілердің біріне айналды.

Тұғылық Темір Мауараннахрды бағындыруды көздеп, 1358 жылы Қазаған әмірді астыртын өлтіртті. Көп ұзамай Қазағанның мұрагері Абдолла да қаза тапты, соның нәтижесінде Мауараннахр бірнеше тәуелсіз облыстарға бөлініп кетті. Осы жағдайды пайдаланған Тұғылық Темір 1360 жылдары Мауараннахрға екі жорық жасап, екеуін де жеңіспен аяқтап, баласы Ілияс Қожаны хан тағына отырғызады. Алайда көп ұзамай өзі қайтыс болады.

Әмір Темір шапқыншылықтары және қарсы одақ

XIV ғасырдың 70–90-жылдарында Орта Азиядағы ең қуатты билеуші Әмір Темір Моғолстан мен Ақ Ордаға қайта-қайта жорық жасады. Алғашқы ірі жорығы 1371–1372 жылдары болып, Темір әскерлері Алмалық маңына дейін жетіп, осы өңірдегі керей тайпасын талауға ұшыратты. Бұл шапқыншылықтар халыққа ауыр соққы болды: қолөнер әлсіреді, мал басы кеміді.

Қызыр Қожа және биліктің әлсіреуі

Әмір Темірмен күрестегі сәтсіздіктер Қамариддиннің билігін әлсіретті. Осыны пайдаланған ұлыс бегі Құдайдат 1389 жылы Тұғылық Темірдің ұлы Қызыр Қожаны хан көтерді (1389–1399). Дегенмен алғашқы кезеңде хан атағы болғанымен, нақты билік ұзақ уақыт Қамариддиннің қолында қалды. Қамариддин қайтыс болғаннан кейін ғана Қызыр Қожа бүкіл Моғолстанға ықпалын жүргізіп, орталық өкіметті біршама күшейтті.

Қызыр Қожа қайтыс болған соң оның ұлдары билеген тұста өзара талас қайта күшейді. Бұл күреске Уәйіс хан араласып, Шермұхаммед оғланның Мауараннахрдағы Ұлықбектің әскери қолдауына сүйенуі сияқты сыртқы факторлар да ықпал етті. Нәтижесінде Моғолстан белгілі кезеңдерде ғана уақытша бірігіп, қайтадан бытыраңқы күйге түсті.

XV ғасыр: аймақтық биліктер және ыдырау

XV ғасырдың 70-жылдарында Моғолстанды басқарған Жүніс хан (1462–1487) ықпалын Ташкент пен Ферғанадан бастап Ақсу мен Қашғарияға дейін жеткізді. Бірақ Жетісуға толық билік жүргізе алмады. Оның ұлы Сұлтан Ахмед хан 1484 жылы моғол және қырғыз шонжарларының көмегімен Жетісудың оңтүстігі мен Тянь-Шаньда дербес хандық құрды.

Алайда 1508 жылы Сұлтан Ахмед хан қазақ тайпаларының (Қасым хан бастаған), Тянь-Шань қырғыздарының және Қашғар билеушісі Әбу-Бәкір Дулатидің қысымына төтеп бере алмай, Тұрфанға кетуге мәжбүр болды. XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында Моғолстан бірнеше феодалдық иелікке ыдырап, 1508 жылдан кейін Жетісу Моғол хандарының билігінде қайта болған жоқ.

Қорытынды: Жетісу тайпаларының қазақ құрамына енуі