Шыгармаға дайыңдау
Мектеп шығармасы: тарихы, көзқарастар және әдістемелік ізденістер
Оқушылардың жазба жұмыстарына назар аудару, оны зерттеу және шәкірттерге шығарма жазуды үйретудің амал-тәсілдері орыс тіліндегі педагогикада XVIII ғасырдан бастау алады. Мектеп шығармасының теориясы мен әдістемесі — тамыры тереңде жатқан сала.
Қазан төңкерісіне жақын жылдары А.Д. Алферов оқушы шығармаларындағы шаблондық мазмұн мәселесін көтеріп, кінәні оқушыдан гөрі тапсырманың сипатына және мұғалім тәжірибесіне көбірек қатысты қарастыру керектігін айтты. Оның ойынша, орындалуы күмәнді міндеттер оқушыны немқұрайлылық пен формализмге итермелейді, ал шәкіртті шығармаға жүйелі төселтпеген ұстаз тәжірибесі сынға лайық.
Классикалық әдіскерлердің негізгі тұжырымдары
В.П. Рыбаков: мазмұн мен түрдің сәйкестігі
В.П. Рыбаков мектепте шығарма жаздыруды әдебиетті пән ретінде оқытудағы ең қиын міндеттердің бірі деп таныды. Ол шығарманың мазмұны оның түріне сай келуі керектігін негізге алып, жазып-үйретуде мазмұнды ашу жолдарын көрсетуге тырысты.
Н.М. Соколов: теорияны қолдану және жоспардың рөлі
Н.М. Соколов «Оқушылардың жазбаша және ауызша сөзі» еңбегінде әдебиет теориясы элементтерін меңгертіп, оны жазба жұмыстарында қолданудың қажеттігін ұсынды. Сондай-ақ шәкірттің көргені мен бақылауына сүйеніп ой түюіне ерекше мән берді.
Әдіскер жоспар құруға тоқталып, жоспардың жазба жұмысындағы айрықша рөлін атап өтеді. Ең маңыздысы — жоспар «қатып қалған схема» емес: оқушы оны қажетіне қарай өзгерте алатын, өзіне тиесілі құрал ретінде қабылдауы тиіс.
В.Б. Голубков: сыныпта төселдірудің нақты тәсілдері
- Көркем шығарманың мазмұнын қысқа әңгімемен түсіндіріп, бас жағын сыныпта оқыту.
- Сұраққа жауап беруге негіз болатын маңызды эпизодтарға назар аударту.
- Туындының басты проблемаларын оқушыларға алдын ала таныстыру.
- Шығарма кейіпкерлерін топтату.
М.А. Рыбникова: жазба жұмыстарын жүйелеу
М.А. Рыбникова мектеп шығармасын жан-жақты зерттеп, оның тәрбиелік және білімдік мақсатымен қатар шығармашылық қуатын да терең түсіндірген ғалым-әдіскер ретінде танылады. Ол жазба жұмыстар әдістемесін жүйелеудің бағытын көрсетіп, тақырып таңдау, көркем шығарманың мазмұндық ерекшелігін ашу жолдарына назар аудартты.
Негізгі қағида
«Жүйені әрбір жұмыс түрінің қажеттілігін түсінген, оларды қиыншылығына қарай тәртіпке келтіре білген мұғалім ғана құра алады. Әр шығарманың нақтылығы мен белгілі мақсатқа бағытталуы — уақыт жағынан ұту, оқушы күшін үнемдеу. Бұл — жүйе».
Рыбникова шәкірттерді шығармаға төселдірудің тиімді тәсілдері ретінде әңгімелесу, сұрақ-жауап, жоспар құру, конспектілеуді ұсынды және шығарма жазу мен көркем мәтінді меңгертудің сабақтастығын нақтылады.
Шығарма жазуға дайындау: не үшін және қалай?
Алдымен жауап берілетін екі сұрақ
«Осы шығарманы жазу не үшін керек?»
«Қалайда жаздыру міндет пе?»
Шығарма арқылы баланың тілдік мәдениеті, сөздік қоры, теориялық білімі, әдеби ұғым-түсінігі, жазуға икемі және ойлау деңгейі айқындалады.
Шығарма — оқушының жеке тұлға ретінде өзін көрсетуінің, дағдысының және ұзақ үдерістің нәтижесінің көрінісі. Ауызша сөйлеуді қалыптастырудың өзі қиын болса, ойды жазбаша жеткізу одан да күрделі.
Қызығушылық ояту: шығармашылыққа апарар алғашқы қадам
Оқушы жазуға келуі үшін алдымен сабаққа қызығуы керек. Әсіресе қазақ тілі мен әдебиет сабағының кіріспе және қорытынды бөлімдерінде белсенділік жоғары болатын тапсырмаларды көбірек ұйымдастырған тиімді.
- Жұмбақ шештіру (құпия «кілтін» табуға дағдыландырады).
- Бір дыбыстан басталатын сөздермен сөйлем құрастыру сайысы.
- Шағын мәтіннен тақырып, идея, негізгі ой тапқызу.
- Кейіпкерге баға бергізу, өз пікірін дәлелдеуге үйрету.
Шығармашылық жазба жұмыстың мақсаты
Шығармашылық жазба жұмыстың мақсаты — логикалық ойлауды дамыту, қиял мен шығармашылықты жетілдіру, нақты нәрсені еркін әрі қызықты жеткізуге төселдіру, әдебиетті ішкі түсінікпен қабылдап, оның мәнін жеке дүниетанымында көркем түрде аша білу.
Шығарма жазудың негізгі міндеттері мен біліктері
Бірінші міндет: тақырыпты түсіну
Шығарманы жаздырудағы ең алғашқы міндет — тақырыпты дұрыс түсіну. Ол үшін жоспар құрып, негізгі ойды ұғыну қажет. Оқушымен жұмыс белгілі тақырыптың өзегін анықтаудан басталғаны жөн.
Тақырыпты сұрақтар арқылы талдата отырып, шығарма идеясын қалыптастыруға үйрету — тұрақты нәтиже беретін жол.
Өзіндік біліктер тізбегі
- Негізгі ойды тану, тақырыпты түсіну
- Материал жинау
- Жиналған материалды жүйелеу
- Жанрға сай жазу, жоспар құру
- Әдеби-сыни материалмен жұмыс
- Сауаттылық: тілдік нормаларды білу
- Өзіндік көзқарас пен ұстанымның көрінуі
Осы біліктер меңгертілсе, шығармашылық жазба жұмыстардың сапасы едәуір көтеріледі.
Еркін тақырып, кейіпкер әлемі және көркем деталь
Ойтолғау арқылы тұлғалық қабатты ашу
Шығармашылық жұмыс адамның көңіл күйі, ой-толғамы, болмысы және сыртқы дүниені тануға ұмтылысына байланысты. Кейде ойтолғау түрінде «Мен кіммін?», «Робот пен нағыз адамның айырмашылығы» сияқты тақырыптарды ұсыну пайдалы: мұнда мұғалімнің міндеті — оқушының дара пікірін өрбітіп, оны өмірмен байланыстыру.
Еркін тақырыпта жазылған шығармаларда оқушының шынайылығы, өзіндік үні айқынырақ көрінеді. Сондықтан шығармашылықты дамытқысы келген ұстаз алдымен еркін тақырыпқа бейімдеп, содан кейін бірте-бірте көркем туындыға талдауға жетелеуі орынды.
Кейіпкердің ішкі әлемін ұғындыру: мәтіндегі «тірек детальдар»
Көркем әдебиеттің мақсаты — қоғам мен адам, халық пен жеке тұлға арасындағы әлеуметтік әрі психологиялық байланыстарды табиғи суреттеу. Егер шәкірт кейіпкердің жан дүниесін ұқпаса, әсерлі ойтолғау да, дәл сипаттама да тумайды.
Сондықтан тәжірибелі ұстаз кейіпкердің ішкі әлемін ашатын монолог, диалог, портрет, деталь, штрих сияқты тұстарға терең үңілуді талап етеді. Мысалы, Жүсіпбек Аймаутовтың «Ақбілегіндегі» Ақбілек монологі, Бейімбет Майлиннің «Айранбайындағы» Көкектің ән салуы, «Шұғаның белгісіндегі» бір ауыз сөз, «Абай жолындағы» Құнанбай портреті — тақырып пен идеяны терең түсінуге жетелейтін жанды детальдар.
Л. Толстойдың «Көркем шығармадағы басты нәрсе — автордың жан дүниесі» деген сөзі осы тұста ерекше ой салады: оқушы мәтінді «оқиға» ретінде ғана емес, жан әлемі ретінде де қабылдауға үйренуі керек.
Ойдан сюжет құрау және «сырласу» сабағы
Оқушыны жазба жұмысына бейімдеудің бір жолы — ойдан сюжет құрату. Кейде әдебиет сабағын «сырласу кезеңіне» айналдыруға да болады: мақсат — шәкірттің ішкі ойын сыртқа шығаруына, сезімін ұстазымен бөлісуіне мүмкіндік беру.
Ойтолғау үлгілері
- «Хат жаздым қалам алып»
- «Оңаша сыр айтамын өзіңізге»
- «Тек сізге арналады»
Кейде кездейсоқ тақырыптың өзі баланың өзіне беймәлім сырларын ашып береді. Сезімтал ұстаз кез келген жағдайдан ой тудыратын мүмкіндік жасап, шәкірт сезіміне нәр бере алады.
Алдымен мазмұндама, кейін шығарма: деңгейге сай өсіру
Неге мазмұндама маңызды?
Оқушыны бірден шығармаға әкелу әрдайым тиімді емес. Әуелі мазмұндама арқылы тыңдағанын не оқығанын жүйелі жеткізуге, сөйлем құрауға, мәтін тұтастығын сақтауға үйреткен дұрыс. Балалардың деңгейі әркелкі болады:
- Бірі мазмұнды дәл түсіре алады.
- Бірі кей бөлімді әдемі береді де, кей жерін аттап өтеді.
- Бірі жүйелей алмайды немесе сөйлем құрауда қиналады.
- Кейбірі мазмұндаманы түрлендіріп, өз пікірін қосады — бұл шығармаға қабілеттіліктің белгісі.
Мұғалім жұмысы екі бағытта қатар жүреді: жаза алмайтын оқушыны жазуға жеткізу және жақсы жазатын оқушыны мәтін құрастыруға, пікір жазуға, әңгімелеуге шыңдау.
Жоспардың екі нұсқасы: жай және күрделі
Жоспар құрғызуда да деңгейге сай екі нұсқа ұсыну пайдалы. Мысалы, 5-сыныпқа «Түлкінің айласы» мәтіні бойынша:
Жай жоспар
- Күннің райы
- Аңшының көңіл күйі
- Орман іші
- Байқалған құлақ
- Атып алынған түлкі
- Аулауға әкелінген түлкі
- Зейнұрдың әрекеті
- Түлкінің әрекеті
Күрделі жоспар
- Аңшылық
- Орман ішінде
- Түлкінің қулығы
Тәжірибеде көбіне күрделі жоспарды ұстанған оқушылар мазмұнға пікір қосып, қорытынды ой айтуға бейім келеді. Осыдан бір тұжырым туады: мазмұндаманың аясын кеңейту шағын шығармаға ұласады.
Сыныпта қолдануға болатын қадамдар
- Алдымен күрделі жоспарды ұсынып, кім жауап беретінін байқаңыз.
- Содан соң жай жоспарды көрсетіп, айырмасын талқылаңыз.
- Деңгейі жоғары оқушыларға күрделі нұсқаны беріп, басқаларына жай нұсқа ұсыныңыз.
- Тақтаны өшіріп, есте сақтау және жүйелеу дағдысын тексеріңіз.
Мәтіннен тақырыпқа дейін: «мазмұн → идея → тақырып»
Практикалық талдауға негізделген жұмыс үлгісі
Қысқа әңгімені (мысалы, «Пістенің кесірі») оқып болғаннан кейін, оқушыны ой түюге әкелетін сұрақтар арқылы жазуға бағыттауға болады:
- Мазмұнын түсіндің бе?
- Осы мәтіннен қандай ой түюге болады? 2–3 сөйлеммен жаз.
- Осы сәтте адамның қай қасиеті анық көрінді?
- Шын мәнінде кінәлі кім? Нақты дәлел ізде.
- Мәтіннен туатын шағын шығарма тақырыптарын ұсын.
Мәтіннен туған тақырыптарға мысал
- Көше тазалығы — сауаттылық кепілі
- Оқушы тәртібі — өзекті мәселе
- Жәндіктерге де қамқорлық керек
- Егер торғайларға жем табылмаса…
- Аяушылықтың негізі — адамшылықта
Бұл тәсілдің өзегі қарапайым: мазмұннан идея туады, идеядан тақырып туады. Мұғалім көбіне демеуші, бағыттаушы, ойтүрткі беруші рөлін атқарады; негізгі жұмысты оқушының өзі орындайды.
Күрделі шығармаға апарар дайындық
Екі сағаттық шығарма алдында не істелуі керек?
- Мазмұн толық түсінікті болуы керек.
- Шығарманың идеясы мен тақырыбын оқушы ажырата білуі тиіс.
- Талдау барысында қорытынды түйін жасалуы керек.
- Басты бейне — қаһарман тұлғасы ашылуы қажет: несімен қызықтырады, қандай қасиеті өнеге?
- Ұнаған сөздер мен сөйлемдерді тырнақшаға алып, жазып қою қажет.
- Жоспарға тірек сөздер табылуы керек, мүмкін болса мәтіннің өз тілінен алынсын.
- Оқушы ойын қозғайтын нақты тақырып беру керек; бір сөзбен жауап берілетін сұраулы тақырыптан қашқан жөн.
- Бір туындыдан бірнеше тақырып таңдатып үйрету қажет.
Шығармаға дайындау — баланы зерттеуге жетелеу. Оқушы алатын материалын ойша елестетіп, жазып, түзеп, өңдеп, біртіндеп күрделі жұмысқа көтеріледі.
Мұғалім нысана ететін екі бағыт
1) Сөз үйрету
- Сөз мағынасын түсіндіру
- Сөзді дәл таңдай білуге үйрету
- Шығарманың әр бөліміне лайық сөз қолданысын меңгерту
2) Ой тастау
- Сөзден идея тудыру
- Идеяны дәлелге айналдыру
- Қорытындыға әкелетін ой тізбегін құру
Талап көп болғанымен, мақсат біреу: негізгі тақырыпты жоғалтпау. Жоспар да сол өзектің айналасында құрылуы тиіс.
Жоспарлаудың үлгісі: «Даланың дана ұстазы»
Мысалы, «Даланың дана ұстазы» (Ыбырай Алтынсариннің ағартушылығы туралы) тақырыбына шығарма жоспары мына логикамен құрылады:
Кіріспе
Ұстаздық пен даналық ұғымы, Ыбырай тұлғасына қысқаша кіріспе.
Негізгі бөлім
Ағартушылық мақсаты, соған ұмтылысы мен табысы, кедергілер, түрлі көзқарастарды еңсеруі, еңбегі мен нәтижесі, дәуірлік бағасы, ізі мен өнегесі.
Қорытынды
Ыбырай ағартушылығы туралы бүгінгі және сол кезеңдегі кереғар пікірлерді түйіндеу, авторлық жеке ойды нақтылау.