Ойлау операциясының күрделі түрі - абстракция және жалпылау
Ойлау әрқашан анализ бен синтез процестерінен басталады. Ойлау — түйсік пен қабылдаудағы анализ бен синтездің жаңа мазмұнға ие болған, күрделірек түрі.
Анализ және синтез
Анализ
Анализ — ой арқылы түрлі заттар мен құбылыстардың маңызды жақтарын жеке бөліктерге бөлу, құрамын және мәнді белгілерін айқындау.
Синтез
Синтез — ой арқылы заттың не құбылыстың барлық элементтерін біріктіру, бөлшектердің байланысын көріп, тұтастықты қалпына келтіру.
Анализ бен синтез бір-бірімен тығыз байланысты: бірінсіз бірі болмайды. Олар ойлау процесінің ажырамас негізгі компоненттері ретінде әрқашан қатар жүреді.
Салыстыру
Анализ бен синтездің негізінде салыстыру деп аталатын ойлау операциясы қалыптасады. Салыстыру барысында заттардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары нақты айқындалады.
Абстракция және жалпылау
Абстракция
Абстракция — шындықтағы заттар мен құбылыстардың елеулі қасиеттерін басқа қасиеттерінен ойша бөліп алу, яғни мәнді белгілерге назарды шоғырландыру.
Шеттетуші абстракция
Белгілі бір тұтастықтан құбылысты бөліп алып, оны жеке қарастыру.
Жалпылаушы абстракция
Құбылыстарға ортақ, жалпыланған сипат беру.
Идеализация
Шынайы-эмпирикалық құбылыстарды идеалды сұлбаға (схемаға) алмастыру.
Жалпы ұғымдар — абстракциялау принципінің нәтижесі.
Жалпылау
Жалпылау — бір текті заттар мен құбылыстардың ортақ қасиеттерін ой арқылы біріктіру. Жалпылау үшін олардың ерекше маңызды белгілерін таба білу қажет.
Жалпылаудың негізінде жаңа ғылыми ұғымдар, заңдар және теориялар жасалады.
Нақтылау
Абстракцияға қарама-қарсы процесс нақтылау деп аталады. Нақтылау — абстракциялық ұғымды соған сәйкес келетін жеке ұғымдар арқылы түсіндіру, яғни нақты заттар мен құбылыстар жөніндегі ойды айқындау.
Жүйелеу және топтастыру
Жүйелеу
Жалпылау арқылы шындықтағы заттар мен құбылыстарды белгілі бір принцип бойынша орналастыру жүйелеу деп аталады. Бұл — білімді реттеу мен құрылымдаудың маңызды жолы.
Топтастыру (классификация)
Жүйелеудің жоғары түрі — топтастыру (классификация). Ол нысандарды ортақ белгілеріне сүйеніп, кластарға бөліп қарастыруға мүмкіндік береді.
Негізгі түйін
- Ойлау анализ бен синтезден басталып, біртұтас жүйе ретінде дамиды.
- Салыстыру ұқсастық пен айырмашылықты айқындайды.
- Абстракция мәнді белгілерді бөліп көрсетсе, нақтылау сол ұғымды нақтылы мысалдармен ашып береді.
- Жалпылау мен жүйелеу ғылыми ұғымдар мен теорияларды қалыптастыруға негіз болады.