Әйелдердің туу мүмкіндігінің тек орыс әйелдері ғана емес, сонымен бірге қазақ әйелдерінің арасындала төмендеуі
Қазақстан халқы: 1989–2004 аралығындағы динамика және аймақтық айырмашылықтар
2000 жылдың басында Қазақстан халқы 14 896,1 мың адам болды. 1989 жылғы деңгеймен салыстырғанда халық саны 1990-жылдары төмендеп, 1999 жылы 14 953,1 мың адамға түсті. Бұл кезеңде ел ішіндегі аумақтық қайта бөліну, сондай-ақ сыртқа көші-қон мен туу деңгейінің әлсіреуі елді мекендер желісінің қалыптасуына елеулі ықпал етті.
Аймақтар бойынша халық санының өзгеруі
Соңғы екі халық санағының арасында ел аймақтарының басым бөлігінде халық саны азайды. Әсіресе солтүстік және өнеркәсібі дамыған өңірлерде төмендеу айқынырақ байқалды: Павлодар, Ақмола, Солтүстік Қазақстан сияқты облыстарда халық саны едәуір кеміді. Ал Атырау, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстарында дәстүрлі табиғи өсім үрдісі сақталғанымен, өсім қарқыны салыстырмалы түрде баяулады.
Экономика тұрақтанбайынша және тұрмыс сапасы жақсармайынша, халықтың азаю үрдісі (әсіресе көші-қон есебінен) белгілі бір уақытқа дейін сақталуы мүмкін.
Урбандалу: қала халқының қысқаруы және шағын қалалардың әлсіреуі
Экономикалық реформалар кезеңінде (әсіресе өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындарының жабылуы) урбандалу үрдісіне әсер күшейді. Қала халқының өсімі баяулап қана қоймай, кей өңірлерде жедел қысқару байқалды. Мысалы, өнеркәсібі дамыған аймақтарда қала халқының саны төмендеді: Алматы облысында 13,3%-ға, Ақмола облысында 24,3%-ға дейін азаю деректері келтіріледі.
Орта және шығыс қалаларда қысқару көбірек байқалып, кейбір шағын қалалардың тіршілігі тоқырауға ұшырады. 10 мың тұрғыны бар қалалар саны 1989 жылғы 67-ден 1999 жылы 60-қа түсті. Орташа қалалар санының күрт қысқаруы қалалық қоныстану жүйесінің «сиреуін» көрсетті.
Көші-қонның рөлі
Санақаралық кезеңде қала халқының кемуі көбіне республикадан тыс жерлерге көшіп-қону есебінен болды. Бұл үрдіс әсіресе 1990-жылдардың ортасында күшейді.
Өсу байқалған аймақтар
Қызылорда мен Оңтүстік Қазақстанда халық санының біршама артуы табиғи өсім және ауылдан қалаға, сондай-ақ республикаішілік қоныс аудару есебінен түсіндіріледі.
Ауылдық қоныстану: үлес және көші-қон салдары
1999 жылғы деректер бойынша ауыл халқының үлесі ең жоғары өңірлердің қатарына Алматы және Оңтүстік Қазақстан облыстары жатады: осы екі облыс ауылдық тұрғындардың 35,6%-ын құрайды. Алайда елдің солтүстік және шығыс бөліктерінде ауыл халқы айтарлықтай азайды: 1989–1999 жылдары Солтүстік Қазақстан өңірлерінде орта есеппен 19,5%-ға, Қарағанды облысында 21,2%-ға, Шығыс Қазақстан облысында 14,2%-ға төмендеу көрсетіледі.
Ауылдан қалаға көшу — жалпы әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан заңды құбылыс. Дегенмен аграрлық сектордағы жүйесіз реформалар мен шаруашылық құрылымының өзгеруі кей жерлерде ауылдардың босап қалуын жеделдетті. Кейбір аудандарда еңбекке жарамды тұрғындардың азаюы әлеуметтік инфрақұрылымға және жергілікті еңбек нарығына тікелей әсер етті.
Туу көрсеткіштері: 1990-жылдардағы құлдыраудың негізгі белгілері
Халықтың динамикасы мен құрылымына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі — туу. 1988 жылдан бастап туудың жалпы деңгейі төмендеу бағытына өтті; 1990–1992 жылдары төмендеу қарқыны күшейгені айтылады. 1994–1997 жылдары туу коэффициентінің төмендеуі одан әрі жалғасып, қала мен ауылға да ортақ үрдіске айналды.
Жас ерекшелігі тұрғысынан алғанда, туу ықтималдығы 30 жастан кейін едәуір төмендейді. Сонымен қатар бұл өзгеріс тек орыс әйелдері арасында ғана емес, қазақ әйелдері арасында да байқалғаны келтіріледі: 1996 жылғы деректерге сәйкес, қазақ әйелдерінде туудың негізгі бөлігі 35 жасқа дейін, ал орыс әйелдерінде көбіне 30 жасқа дейін шоғырланады.
Отбасыдағы бала санының қысқаруы
Көбіне қалалық жерде 2 баламен, ауылдық жерде 3 баламен шектелу үрдісі көрсетіледі.
Қалалық жерде 3 бала, ауылдық жерде 4 бала моделінің басымдығы келтіріледі.
Қазақ халқының өсіп-өнуі: 2000-жылдар басындағы үрдістер
ҚР статистикалық деректеріне сүйенген мәліметтер 2000-жылдардың басында жағдайдың біршама жақсарғанын көрсетеді: 2004 жылғы 1 желтоқсанда халық саны 15,068 млн адамға жетіп, жылдың басымен салыстырғанда 116,9 мың адамға өскені айтылады. Өсім табиғи өсімнің артуы, көші-қон балансының жақсаруы және өлім-жітімнің төмендеуімен байланыстырылған.
Өсу қарқыны артқаны көрсетіледі.
Төмендеу үрдісі келтіріледі.
Келушілер +8%, кетушілер -12,1% деп беріледі.
Этнодемографиялық құрылым (2004 ж. деректері бойынша)
Келтірілген кестелік деректерде 2004 жылғы 1 қаңтардағы жалпы халық саны 14 950 000 деп көрсетіліп, қазақтардың саны 8 555 000, үлесі 57% деңгейіне жеткені айтылады. Орыстардың саны 4 050 000 және үлесі 27% ретінде беріледі. Сонымен қатар өзбектер, ұйғырлар, кәрістер және басқа этностар бойынша да көрсеткіштер келтіріледі.
| Ұлт | Саны (мың) | Табиғи өсім | Үлес салмағы (%) |
|---|---|---|---|
| Қазақтар | 8 555 | + | 57 |
| Орыстар | 4 050 | - | 27 |
| Украиндер | 470 | - | 3,1 |
| Өзбектер | 405 | + | 2,8 |
| Немістер | 260 | - | 1,3 |
| Татарлар | 230 | - | 1,2 |
| Ұйғырлар | 220 | + | 1,1 |
| Кәрістер | 100 | + | 0,5 |
| Беларустар | 95 | - | 0,5 |
Гендерлік және әлеуметтік көрсеткіштер
Халық құрамы
- Әйелдер: 7,704 млн (51,8%)
- Ерлер: 7,1583 млн (48,2%)
- Орташа өмір жасы: әйелдер 71,4, ерлер 60,6
Отбасы және неке
- Орташа некеге тұру жасы: қыздар 23,6, жігіттер 26,6
- Отбасының орташа мөлшері: 4 адам
- Ажырасқан үлесі: әйелдер 8,1%, ерлер 4,4%
Демографиялық саясат және ұлттық қауіпсіздік байланысы
Демографиялық үрдістер қоғамның барлық саласына әсер етеді: еңбек ресурстары, экономикалық белсенді халықтың үлесі, аймақтардың дамуы және әлеуметтік инфрақұрылымның тұрақтылығы — бәрі халық саны мен құрылымына тәуелді. Осы тұрғыдан алғанда, демографиялық мақсаттар (мысалы, халық санын орта және ұзақ мерзімде арттыру) экономика мен әлеуметтік саясаттың өзегіне айналуы тиіс деген ой айтылады.
Аймақтық фокус
Қазақ халқының үлес салмағы жоғары және табиғи өсімі жақсы өңірлер ретінде Атырау, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстары жиі аталады. Бұл өңірлерде туу көрсеткіші жоғары болып, елдегі туған балалардың едәуір бөлігі осы жаққа тиесілі екені көрсетіледі.
Көші-қон және депопуляция тәуекелі
1990-жылдары көші-қон көлемі айтарлықтай болғаны келтіріледі: тәуелсіздік жылдарының алғашқы кезеңінде шетелге және жақын елдерге қоныс аудару күшейіп, республика халқының жалпы саны төмендеді. Бұл құбылыс көбіне еуропалық диаспора өкілдерінің тарихи отанына қоныс аударуымен байланыстырылған. Демографиялық болжамдарда депопуляцияның қысқа мерзімде тоқтамауы, белгілі бір уақытқа созылуы мүмкін екені айтылады.
Тууға ықпал ететін әлеуметтік факторлар
Мәтінде туу көрсеткіштерін ынталандыру үшін жастардың әлеуметтік жағдайын жақсарту, тұрақты жұмыс орындарын құру, тұрғын үй қолжетімділігін арттыру сияқты шаралардың маңызы ерекше атап өтіледі. Демографияны тек көші-қон арқылы шешу жеткіліксіз; негізгі «локомотив» — табиғи өсім екені баса көрсетіледі.
Қоғамдық денсаулық және репродуктивті мінез-құлық
Мәтінде аборт деңгейінің жоғары болуы демографиялық өсімге кері әсер ететіні туралы пікір келтіріледі. Бұл мәселені алдын алу үшін түсіндіру жұмыстары, отбасы жоспарлау мәдениеті және құндылықтық насихаттың жүйелі жүргізілуі қажет екені айтылады.
Қорытынды
1989–1999 жылдары Қазақстанда халық саны мен қоныстану құрылымында айтарлықтай өзгерістер болды: солтүстік және өнеркәсіптік өңірлерде кему, қала халқының қысқаруы, ауылдық елді мекендердің сиреуі және туу деңгейінің төмендеуі қатар жүрді. 2000-жылдардың басында табиғи өсім мен көші-қон көрсеткіштері біртіндеп жақсарғанымен, аймақтық теңсіздік сақталып, демографиялық саясатты экономикалық және әлеуметтік шаралармен ұштастыру қажеттілігі айқын көрінеді.
Ой түйін
Демография — тек статистика емес, еңбек ресурстары, аймақтық даму және ұлттық тұрақтылықтың да өлшемі.