Қазақша рефераттар

Шағын бизнестің негізгі ерекшеліктері

Кіріспе

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасында шағын бизнесті дамыту — ең өзекті мәселелердің бірі. Шағын бизнес елде қарқынды дамып келеді және тәуелсіз Қазақстанның экономикалық өсуі үшін бұл бағыттың маңызы ерекше.

Шағын кәсіпкерліктің дамуы әлеуметтік мәселелерді шешуге тікелей әсер етеді: ең алдымен жаңа жұмыс орындарын құру арқылы жұмыссыздық деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді. Әлемдік тәжірибе шағын бизнестің инвестицияға салыстырмалы түрде төмен қажеттілікпен ұлттық өнімнің едәуір бөлігін өндіретінін көрсетеді. Демек, шағын кәсіпкерлік әрі әлеуметтік, әрі экономикалық тиімділік критерийлеріне сай келеді.

Жұмыстың мақсаты

Қазақстан Республикасында шағын бизнесті қолдау тетіктерін қалыптастыру негізінде оның дамуын жеделдету.

Негізгі міндеттер

  • Аймақтық экономиканы жандандыру.
  • Жаңа жұмыс орындарын көбейту.
  • Шағын бизнеске қолайлы орта қалыптастыру.
  • Шағын бизнестің тұрақты әрі қарқынды дамуына жағдай жасау.

Зерттеу ауқымы

Бұл материалда шағын бизнестің экономикалық мәні, теориялық негіздері, Қазақстандағы даму үрдістері, мемлекеттік саясаттың рөлі және несиелеу мәселелері қарастырылады. Сонымен қатар отандық және шетелдік зерттеулерге қысқаша шолу жасалады.

I. Шағын бизнестің экономикалық мәні, маңызы және ерекшеліктері

1.1. Кәсіпкерлік теориясының концепциялық генезисі

Кәсіпкерлік туралы теориялық түсініктер әр кезеңде әртүрлі ғалымдардың еңбектерінде қалыптасты. XVIII ғасырдың алғашқы жартысында Ричард Кантиллион (1725–1730) кәсіпкерлікті тәуекел мен нарықтық белгісіздік жағдайында шешім қабылдайтын тұлға ретінде сипаттады.

1776 жылы Адам Смит «Халық байлығының табиғаты мен себептері туралы зерттеу» еңбегінде негізгі өндіріс факторларын (жер, еңбек, капитал) айқындағанымен, кәсіпкердің рөлін арнайы талдаған жоқ.

XIX ғасырдың басында Жан Батист Сэй кәсіпкерлікті өндірістің маңызды факторы ретінде қарастырып, оның ресурстарды ұйымдастыру, үйлестіру және тиімді пайдаланудағы шешуші қызметін алға шығарды. Осылайша кәсіпкерлік экономикалық жүйеде дербес мәнге ие ұғым ретінде орныға бастады.

Маңызды тұжырым: кәсіпкерлік — тек меншік немесе капитал ғана емес, ол тәуекелді басқару, ұйымдастыру және инновацияны іске қосу қабілеті.

Шағын кәсіпкерлікті зерттеуде шетелдік, әсіресе америкалық мектептің тәжірибесі елеулі. АҚШ-та шағын кәсіпкерліктің 200 жылдан астам қалыптасқан тарихы бар. Шағын бизнесті басқару мәселелерін дамытуға Д. Лонгенекер (Justin G. Longenecker), У. Петти (J. William Petty), К. Моор (Carlos W. Moore) секілді зерттеушілер үлес қосты.

1.2. Шағын бизнестің экономикалық мәні және маңызы

Шағын бизнес экономиканың серпінді бөлігін құрайды: ол бәсекені күшейтеді, нарықты тауарлар мен қызметтердің кең ассортиментімен толықтырады, әрі өндіріс құрылымын икемді етеді. Ең бастысы — еңбек нарығында жұмыспен қамтуды арттыру арқылы әлеуметтік тұрақтылықты нығайтады.

Шағын бизнестің экономикалық маңызын үш өлшеммен түсіндіруге болады: өндірістік (ұлттық өнімге үлес), әлеуметтік (жұмыспен қамту), инновациялық (жаңа тәсілдер мен шешімдерді тез енгізу).

Экономикалық әсер

Нарықтық құрылымды әртараптандырып, жергілікті өндіріс пен қызмет көрсету секторын күшейтеді.

Әлеуметтік әсер

Жаңа жұмыс орындарын құрып, халық табысын арттыруға ықпал етеді.

Инновациялық әсер

Икемділік арқылы өнімді жаңартуды және технологияны енгізуді жеделдетеді.

1.3. Шағын бизнестің негізгі ерекшеліктері

Шағын бизнестің ерекшелігі — басқару құрылымының ықшамдығы, нарық өзгерістеріне жылдам бейімделуі және бастапқы капитал қажеттілігінің салыстырмалы түрде төмен болуы. Бұл оның жаңа нарық тауашаларына тез кіруіне мүмкіндік береді.

Практикалық белгілер

  • Жедел шешім қабылдау және басқарудың икемділігі.
  • Тұтынушы сұранысына тез бейімделу.
  • Жергілікті ресурстар мен еңбек әлеуетін тиімді пайдалану.
  • Инновацияны тәжірибеге енгізу жылдамдығының жоғары болуы.

II. Қазақстан Республикасында шағын бизнестің қазіргі дамуы

2.1. Қазақстандағы шағын бизнестің дамуы

Қазақстанда шағын бизнес нарықтық қатынастардың қалыптасуымен бірге кеңейіп, экономиканың түрлі салаларына тарала бастады. Оның дамуы өңірлердің белсенділігіне, инфрақұрылымға, қаржыға қолжетімділікке және мемлекеттік қолдау шараларының тиімділігіне тікелей тәуелді.

Қарастырылған құрылымға сәйкес, бұл материалдың екінші бөлімінде шағын бизнестің даму кезеңдері, оны әрі қарай қолдаудың кешенді бағдарламалары және қаржыландыру тетіктері жүйеленеді.

2.2. Дамыту жағдайындағы экономикалық саясат

Шағын және орта кәсіпкерлікті қолдау мен дамытудың мемлекеттік саясаты кәсіпкерліктің салааралық даму перспективаларын айқындай отырып, кәсіпкерлердің әртүрлі топтары үшін нысаналы қолдау шараларын іске асыруды көздейді.

Әсіресе өндірістік және инновациялық қызметті ынталандыру маңызды: бұл өнімділікті арттырып, қосылған құн тізбегінде отандық бизнестің орнын күшейтеді.

Басым бағыттар

Инновация мен өндіріс: шағын кәсіпорындардың технологиялық жаңғыруына және өнім сапасын көтеруіне жағдай жасау.

Өңірлік даму: аймақтық бағдарламалар арқылы инфрақұрылымды және сервистік қолдауды жақсарту.

2.3. Шағын бизнесті несиелеу

Шағын бизнесті дамытудың өзекті мәселелерінің бірі — қаржы ресурстарына қолжетімділік. Несиелеу кәсіпорынның айналым капиталын толықтыруға, өндірісті кеңейтуге және жаңа жобаларды іске қосуға мүмкіндік береді.

Қаржылық жоспарлау бұл жерде негізгі құралға айналады: ол бизнестің тек пайыз төлеуге ғана емес, қарызды өтеуге де жеткілікті пайда таба алатынын дәлелдеуге көмектеседі. Сондықтан кәсіпкер үшін ақша ағымын жоспарлау және тәуекелді басқару дағдысы шешуші мәнге ие.

Есте сақтайтын қағида

Қаржыландыруға қол жеткізу тек несие алумен шектелмейді: ол жобаны негіздеу, тиімділікті есептеу, тәуекелді бағалау және қаржылық тәртіп мәдениетін талап етеді.

Қорытынды

Жұмысты қорытындылай келе, кәсіпкерлікті өңірлік деңгейде тиімді басқару үшін аймақтық шағын бизнесті дамыту орталықтарын құру орынды. Мұндай орталықтардың міндеттері: кәсіпкерлікті қолдау қорларын қалыптастыру, жаңа кәсіпорын ашу бойынша консультациялық көмек көрсету, бизнес-инкубаторларды ұйымдастыру, семинарлар мен конференциялар өткізу, пайдаланылмай тұрған нысандарды (алаңдарды) нарыққа шығару тетіктерін жетілдіру және басқа да сервистік қолдау шараларын іске асыру.

Тиімді құралдардың бірі ретінде әлемдік тәжірибеде өзін дәлелдеген бизнес-инкубаторларды кеңінен енгізу ұсынылады. Бұл жаңа кәсіпорын құрудың икемді әдістерін қолдануға және тұрақты жұмыс істеу жүйесін қалыптастыруға көмектеседі.

Жаңа кәсіпорын құру — кәсіпкерлік қызметтің ең жауапты кезеңдерінің бірі. Ол қызмет бағытын дұрыс таңдауды, команда жасақтауды, орналасу орнын анықтауды, ұйымдық-құқықтық нысанды белгілеуді, маркетингтік мүмкіндіктерді талдауды және ресми тіркеуді қамтиды.

Тиімділікті бағалау критерийлері

  • Саланың жалпы күйі және нарық тауашасы.
  • Экономикалық көрсеткіштер және қаржылық тұрақтылық.
  • Бәсекеге қабілеттілік деңгейі.
  • Басқару командасының әлеуеті.
  • Стратегиялық мүмкіндіктер мен тәуекелдер.

Қорытынды ой

Шағын бизнестің басты мақсаты — халықты жұмыспен қамту, әлеуметтік мәселелерді шешуге ықпал ету, еңбек белсенділігін арттыру және тұтыну нарығын тауарлар мен қызметтердің кең спектрімен толықтыру.

Осы міндеттерді орындау үшін кәсіпкерлікті басқарудың мақсатты, көп деңгейлі жүйесін қалыптастыру және оны тұрақты түрде жетілдіру қажет.

Халықаралық тәжірибе туралы ескерту

Жұмыста АҚШ-тың кәсіпкерлікті дамытудағы ұзақ мерзімді тәжірибесіне шолу жасалып, оны Қазақстан жағдайында қолданудың ықтимал бағыттары қарастырылды. Мұндай тәсілдер өтпелі кезең қиындықтарын еңсеруге және индустриялық дамыған елдер деңгейіне ұмтылуға негіз бола алады.

Қолданылған әдебиеттер

Тізім

  1. Қазақстан Республикасының «Жеке кәсіпкерлік туралы» заңы. Заң – 2006. №5, 4–20-б.
  2. Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 5 қазандағы «Өндірістік кооператив туралы» Жарлығы.
  3. Қазақстан Республикасы Президентінің 1997 жылғы 13 наурыздағы «Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау мен белсендіруді күшейту бойынша шаралар туралы» Жарлығы.
  4. «Казахстанская правда». – 1997 ж. 13 наурыз, 2–3-б.
  5. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан–2030» Қазақстан халқына жолдауы.
  6. Нысанбаев С.Н., Қожамқұлова Ж.Т. «Коммерциялық кәсіпкерлік негіздері»: оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004.
  7. Сәбден О., Тоқсанова А. «Шағын кәсіпкерлікті басқару». – Алматы: Білім, 2002. – 304 б.
  8. Кошанов А.К. «Казахстан на пути к рынку». – Алматы: Ғылым, 1991.
  9. Ермекбаева Б.Ж., Бурабаев О.Б., Құлжабаева М.Т. «Жергілікті салықтар мен алымдар». – Алматы: Атамұра, 1999. – 103–105-б.
  10. Шеденов Ө.Қ. «Жалпы экономикалық теория». – Алматы, 2001.
  11. Бажиева, Манабаева. «ҚР-да шағын бизнестің қалыптасуы және дамуы». ҚазҰУ хабаршысы – 2006. №4, 58–63-б.
  12. Журавлёва М.Р. «Малый бизнес». «Высшая школа Казахстана» – 2004. №4, 314–318-б.
  13. Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы кәсіпкерлер кеңесін құру туралы: Жарлық. Ресми газет – 2005, 24 қыркүйек.
  14. Манақбай Т. «Кәсіпкерлік қаржылық қолдаумен дамиды». «Егемен Қазақстан» – 2006-06-02.
  15. Абдуллаева Б. «Шағын бизнестегі несиелік тәуекелді басқару». «Қаржы-қаражат» – 2007. №1, 16–21-б.
  16. Мейірбеков Б.Қ. «Шағын кәсіпкерлік пен бизнесті қолдау жолдары мен дамыту әдістері (Қазақстан Республикасының мысалында)». – Алматы, 2004. Курстық жұмыс, 28 бет.

Ескерту: мәтін редакцияланып, грамматикасы мен стилистикасы біріздендірілді; мазмұнның бастапқы құрылымы сақталып, оқылымдылығы жақсартылды.