Екінші деңгейлі банктер - клиенттерге қызмет түрлерін үнемі ұлғайтып тұратын әмбебап үлгідегі банк

Банктердің пайда болуы: мәні, алғышарттары және тарихи логикасы

Банктердің пайда болуы мен қалыптасу тарихы тек «банк қашан пайда болды?» деген сұрақпен шектелмейді. Олардың терең мәні өндіргіш күштердің өсуі мен қоғамның бір тарихи кезеңнен екінші кезеңге өту үдерістерімен тікелей байланысты. Материалдық және материалдық емес өндіріс салаларының даму бағыты ақша айналымын, есеп айырысуды, несиені және, соның нәтижесінде, банк жүйесінің қалыптасуын айқындады.

Банктердің қызметі ақшаның тарихи эволюциясымен бірге өзгеріп отырды. Ежелгі Рим мен антикалық Грецияда ақша рөлін мал атқарған кезеңде банк туралы қазіргі мағынада сөз қозғау қиын. Дегенмен банктердің нақты қандай операциялардан бастау алғаны жөнінде толық әрі бірізді дерек аз, сондықтан экономикалық әдебиетте олардың шығу тарихы түбегейлі түрде бір ғана тұжырыммен шектелмейді. Алайда деректердің басым бөлігі банктердің кеңірек дамуын металл ақшаның және тұрақты ақша айналымының қалыптасуымен байланыстырады.

«Банк» ұғымының шығуы және алғашқы мысалдар

«Банк» сөзі итальян тіліндегі banco ұғымынан тарайды: ол «орындық», «айырбас үстелі», «айырбас орны» деген мағыналарды білдіреді. Тарихи тұрғыдан бұл ұғым ақша айырбастаушылардың отыратын орнына қатысты қалыптасқан.

Банктік қатынастардың қарапайым нышандары жаңа эраға дейінгі Вавилонда кездеседі: мысалы, тұқым сатып алуға ақша қарызға алу сияқты мәмілелер болған. Ежелгі Египетте, Грецияда және Римде де несие ресурстары ірі құрылыстар мен шаруашылық қажеттіліктерді қаржыландыру үшін пайдаланылған.

Орта ғасырдан капитализмге дейін: банк ісінің қарқынды өсуі

Феодализмге өту кезеңінде тауар-ақша айналысы мен несие қатынастарының ауқымы тарылды. Алайда XIII–XIV ғасырларда сауда кеңейіп, төлем делдалы ретінде банк ісі қайта жанданып, қарқынды дами бастады.

Орта ғасырларда банк ісінің орталықтары ретінде Италия, Германия және Нидерланды аталады. Ал ерте капитализм жағдайында Англияның рөлі күшейді. Капиталистік банктердің алғашқы ізашарларының бірі Флоренция мен Венецияда 1587 жылы айырбас ісінің негізінде қалыптасты: әртүрлі қалалардың ақшасын айырбастау, сақтау және есеп айырысу қажеттілігі күшейді.

Капиталистік банктердің пайда болу негізі

Капиталистік банктер, керісінше, ұдайы өндірістің — өнеркәсіп және сауда капиталының — қажеттілігінен туды. Натуралды шаруашылық ыдырап, сауда мен тауар айналысы ұлғайған сайын есеп айырысу мен несиенің маңызы артты. Жалдамалы еңбекке көшу халық табысының едәуір бөлігін ақша түрінде төлеуді талап етті; тұрақты ақша айналысы пайда болып, оны ұйымдастыру мен техникалық қамтамасыз ету міндетін банктер өз мойнына алды.

Банктер іріленген сайын тұтас несие беруші ретінде капиталистік кәсіпкерліктің дербес саласына айналды.

Банктердің түрлері және қызметтік мамандануы

Банк жүйесінде институттар атқаратын қызметіне қарай бірнеше түрге бөлінеді.

Ресей империясы мен ХХ ғасыр: банк жүйесінің қайта құрылуы

Алғашқы банктер XVIII ғасырдың екінші жартысында мемлекеттік (қазыналық) банк түрінде пайда болды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Ресейдің банк жүйесі әртүрлі банк-несие мекемелерінен тұрды, соның ішінде: 1860 жылы құрылған мемлекеттік банк; қоғамдық қалалық банктер; жер банктері; көп буынды жеке құрылымдар — акционерлік банктер, өзара несие қоғамдары, екінші деңгейлі банктер, несие-жинақтау серіктестіктері.

Бұлардан бөлек, банктік операциялардың едәуір бөлігін банктік кеңселер, сауда үйлері және айырбастау дүкендері де атқарды. Олар клиент қаражатын тартып, сонымен бірге тәуекелі жоғары операцияларды жүргізумен айналысты.

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін банк ісін ұйымдастыру мемлекет монополиясына өтті. Нәтижесінде жеке екінші деңгейлі банктер мен басқа несие мекемелері Мемлекеттік банкпен біріктірілді.

Қазақстандағы банк жүйесі: лицензиялау және құрылымдық өзгерістер

1990-жылдардың басында банктер саны 200-ден асып, бұл үрдіс көбіне экстенсивті дамуды көрсетті. Сол онжылдықтың ортасынан бастап бүгінге дейін банктер саны біртіндеп азайды; бұл құбылысты нарықтың шоғырлануы және банктердің сапалық тұрғыдан нығаюымен байланыстыруға болады.