Қазақстанның су ресурстары туралы қазақша реферат
Қазақстанның су ресурстары: жалпы жағдай және өзектілік
Қазақстан су ресурстарымен салыстырмалы түрде аз қамтамасыз етілген елдердің қатарына жатады. Сумен қамтамасыздандыру деңгейі бойынша ол ТМД кеңістігінде төмен көрсеткіштердің бірін көрсетеді. Елдің жер үсті және жер асты суларының жиынтық қоры жылына шамамен 89,5 км³. Соған қарамастан, көптеген өңірлерде таза ауыз су тапшылығы айқын байқалады.
Қазіргі жағдайда су шаруашылығының негізгі шешімдері жер үсті суларының шектеулі мүмкіндіктерін ескере отырып, жерасты су ресурстарын тиімді меңгеруге және су үнемдеу технологияларын кеңінен енгізуге сүйенуі тиіс. Жалпы су пайдалануда жерасты суларының үлесі шамамен 8–9%, алайда оны болашақта 25%-ға дейін ұлғайтуға әлеует бар.
Жалпы табиғи су қоры
89,5 км³/жыл
Жер үсті сулары + жерасты суларының жиынтық шамасы.
Жерасты суын пайдалану
~8–9%
Қазіргі үлес; инфрақұрылым мен сапа факторлары шектейді.
Нысаналы әлеует
25%
Тиімді басқару арқылы жерасты суына сүйенуді арттыру мүмкін.
Су ресурстарының аумақ бойынша таралуы
Қазақстан аумағында су ресурстары өте әркелкі орналасқан. Су қорының едәуір бөлігі бастауын республикадан тыс алатын транзиттік (трансшекаралық) өзендер есебінен қалыптасады. Оңтүстік-шығыс өңірдің таулары мен тауалды жазықтары тұщы суға салыстырмалы түрде көбірек бай.
Өзендер мен уақытша су көздері
Елде 85 мыңнан астам өзендер мен уақытша су ағындары бар. Алайда олардың басым бөлігі шағын: шамамен 8 мың өзеннің ғана ұзындығы 10 км-ден асады. Ұзындығы 800 км-ден асатын өзендер саны өте аз.
Негізгі ірі өзендер (мысалдар)
- Ертіс
- Есіл
- Тобыл
- Орал
- Сырдария
- Іле
- Шу
- Нұра
- Торғай
Ірі өзендердің көпшілігі трансшекаралық, сондықтан көрші мемлекеттерден келетін ағын су көлемі мен сапасына тәуелділік жоғары.
Мұздықтар мен көлдер
Оңтүстік-шығыс Қазақстан тауларында мұздықтар бар; олардың жалпы ауданы шамамен 1673,9 км². Ел аумағында 47 мыңнан астам көл кездеседі, олардың көпшілігі көктемгі қар суымен толып, жазда тайыздап немесе кебуі мүмкін.
Гидрологиялық режим және экологиялық ықпал
Жер үсті және жерасты суларының Қазақстан геожүйелеріне экологиялық әсері көпқырлы. Ол өзен торының жиілігі, су қоймаларының гидрологиялық және гидрохимиялық режимі, өзендердің бастау ерекшеліктері және жылдық су қорының құбылмалылығы арқылы көрінеді.
Жазық аймақтардағы өзен торы
Қазақстанның кең жазық бөлігінде өзен жүйесі сирек әрі әркелкі. Бұл техногендік өнімдердің геохимиялық миграциясына және ластаушы заттардың табиғи шайылуына қолайсыз жағдай туғызады.
Таулы өңірлердің «шығару» функциясы
Тянь-Шань, Алтай, Жоңғар Алатауы сияқты тау жүйелерінде өзен торы жиірек әрі суы мол. Бұл өндірістік өңірлерден ластаушы заттарды табиғи орта арқылы төменге тасымалдау тәуекелін арттыра алады.
Көктемгі тасқынның рөлі
Көктемгі су тасқыны өзен арнасын белгілі деңгейде «шаюға» көмектеседі. Ал су деңгейінің төмендеуі, тіпті тартылуы, керісінше, техногендік өнімдердің жиналуын күшейтеді.
Өзен типтері және өзін-өзі тазалау
Тянь-Шань типіндегі өзендер көбіне созылыңқы көктемгі-жаздық қар суымен және деңгейінің төмендігімен сипатталады, бұл су қоймаларының өзін-өзі тазалау қабілетіне әсер етеді. Ал Алтай типіндегі өзендердің жаздық-күздік суы жоғарырақ болуы шаруашылыққа пайдалану мен табиғи тазалануға салыстырмалы түрде қолайлы жағдай жасайды.
Жерасты сулары: әлеуеті және шектеулері
Қазақстанда 70-тен астам артезиандық бассейн бар. Анықталған жерасты су қоры шамамен 15,8 км³, оның ішінде 2,6 км³ пайдаланылады. Жерасты сулары пайдаланылатын су көлемінің 8%-дан астамын құрайды.
Дегенмен, бұл ресурсты кеңінен тартуға минералданудың жоғары болуы және көптеген кен орындарының терең орналасуы кедергі келтіреді. Су қорларының 63%-дан астамы республиканың оңтүстік-шығыс бөлігінде шоғырланған. Анықталған қорлардың айтарлықтай бөлігі толық игерілмей отыр.
Жерасты суын пайдалану бағыттары
Шаруашылық-ауыз су
52%
Техникалық мақсат
22%
Суару
9%
Жайылым суландыру
7%
Қамтылған қалалар
69
Елді мекендер
4000+
Суғарылатын жер
90 000 га дейін
Ластану көздері және су сапасы
Адамдардың шаруашылық қызметі су ресурстарына жан-жақты әсер етеді. Мұнай өңдеу кәсіпорындарының өндірістік ағын сулары, қара және түсті металлургия қалдықтары, сондай-ақ қалалардың коммуналдық-тұрмыстық сарқынды сулары көптеген су қоймаларын тұрмыстық және техникалық мақсатта пайдалануға жарамсыз күйге түсіруі мүмкін.
Ластану нәтижесінде судың тұнықтығы, түсі және температурасы өзгеріп, жағымсыз дәм мен иіс пайда болады, еріген оттегі мөлшері төмендейді. Әсіресе мұнай өнімдері сияқты тұрақты химиялық қосылыстардың ыдырауы қиын болғандықтан, су қоймаларының өзін-өзі тазалау процесі баяу жүреді. Тазаланбаған ағын суларды төгу — экологиялық қана емес, құрамында өндірістік құндылықтар болғандықтан экономикалық шығын да.
Өндірістік тәжірибеден мысалдар
- Балқаш маңында өндірістік сулардан мыс алуды арттыруға бағытталған қондырғыларды енгізу арқылы ластаушы жүктемені төмендету тәжірибелері қолданылған.
- Жезқазған аймағында айналымдық сумен қамту және жабық өндірістік циклдер енгізу арқылы лас өндірістік ағындардың су қоймаларына түсуін азайтуға бағытталған шаралар іске асырылған.
Су сапасын бағалау өлшемдері
Су сапасын бағалауда гидрохимиялық көрсеткіштер және шекті рұқсат етілген концентрациялар маңызды. Нормативтер су пайдаланудың түріне қарай өзгереді: балық шаруашылығы, шаруашылық-ауыз су және коммуналдық-тұрмыстық мақсаттағы су нысандары үшін талаптар әртүрлі.
2000 жылы республика бойынша микробиологиялық көрсеткіштерге сай келмейтін ауыз су үлесі шамамен 10% болған; кейбір өңірлерде (мысалы, Қостанай және Павлодар облыстары) жағдай күрделірек болған.
Тазалау тәсілдері және тиімді басқару
Тәжірибеде өндірістік және тұрмыстық сарқынды суларды механикалық, химиялық және биологиялық тазалау қолданылады. Алайда тазалау құрылыстарының жеткіліксіз жетілдірілуі, істен шығуы және пайдалану тәртібінің бұзылуы салдарынан су нысандарына зиянды заттардың түсуі әлі де кездеседі.
Тұрмыстық ағын суларды кей жағдайларда суландыру және фильтрация егістіктерінде тазалайды: мұнда микроағзалар мен күн радиациясының әсері іске қосылады. Су буланғаннан кейін алқап жыртылып, ауыл шаруашылығы дақылдары егілуі мүмкін.
Су ресурстарын қорғау және ұтымды пайдалану қағидалары
-
Ластанудың алдын алу
Өзендер мен көлдердің ағын сулармен ластануына жол бермеу.
-
Суды үнемді пайдалану
Су қорғау технологияларына сүйенген тиімді тұтыну мәдениетін қалыптастыру.
-
Айналымдық су жүйелері
Айналымдық су пайдалану және заманауи сумен қамту технологияларын енгізу.
-
Тиімді тазалау инфрақұрылымы
Тазаланбаған өндірістік және коммуналдық сарқынды судың түсуін болдырмайтын құрылғыларды дамыту.
-
Ауыл шаруашылығында нормаларды оңтайландыру
Суару кезінде су тұтыну нормаларын қысқарту және технологияны жаңарту.
-
Жерасты суын ұқыпты пайдалану
Қорларды артық пайдаланбай, сапасын қорғау және мониторинг жүргізу.
-
Минералды ресурстарды мақсатты қолдану
Термалды және минералды суларды, сондай-ақ емдік балшықтарды өндірістік және сауықтыру бағытында тиімді пайдалану.
Су ресурстарын қорғау мен ұтымды пайдалану — адамзат үшін өмірлік маңызы бар міндет. Табиғаттағы су айналымы ресурстың толық таусылуына жол бермегенімен, климаттық жағдайы қуаң және шөлейт өңірлерде тұщы су жетіспеушілігі ерекше өткір сезіледі.