Өркениетті мемлекеттердің тәжірибесінде несие саясаты туралы екі түрлі ұғым қалыптасқан: біріншісі - несие - есеп қатынастары, оның түрлері мен несиелеу әдістерінің жиынтығы
Несие саясаты: ұғымы, мазмұны және экономикадағы рөлі
Өркениетті мемлекеттердің тәжірибесінде несие саясаты туралы екі түрлі түсінік қалыптасқан: біріншісі — несие-есеп қатынастары, олардың түрлері мен несиелеу әдістерінің жиынтығы; екіншісі — несие-қаржы институттарының (мекемелерінің) жиынтығы.
Негізгі екі көзқарас
- Қатынастар ретінде: несие-есеп қатынастары, формалары, түрлері және несиелеу әдістері.
- Институттар ретінде: уақытша бос ақша қаражаттарын шоғырландырып, оларды қарызға беретін несие-қаржы мекемелерінің жүйесі.
Несие қатынастары қарыз капиталының қалыптасуы және оның жұмсалуынан туындап, несиенің барлық формалары мен түрлерін қамтиды. Ал несие саясаты институттар жиынтығы ретінде жеке және заңды тұлғалардың уақытша бос ақша қаражаттарын есепшоттарда шоғырландырып, оларды кәсіпорындарға, үкіметке және халықтың әртүрлі топтарына қарызға береді. Осыдан несие қатынастары қалыптасады.
Қатынастарының мазмұны
Несие мекемелері әртүрлі субъектілердің уақытша бос ақша капиталдарын шоғырландырып, оларды белгілі бір мерзімнен кейін және белгілі бір төлемақымен қайтару шартымен бөледі.
Экономикаға ықпалы
Мемлекет ақша айналымын реттеп, ақша қаражатының экономиканың бір саласынан екіншісіне ауысуын қамтамасыз ету арқылы өндіріс тиімділігін арттыруға ықпал етеді.
Несие саясаты арқылы кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың ақшалай есеп айырысулары мен төлемдері жүргізіледі. Сонымен қатар несиелік, сақтандыру, делдалдық, инвестициялық, сенімгерлік, кеңес беру және өзге де көптеген операциялар орындалады.
Маңызы қандай көрсеткіштермен сипатталады?
Ақша салымдарының жалпы көлемі
Жинақтардың ауқымы және олардың қаржы жүйесіне тартылу деңгейі.
Банктік қарыздың үлесі
Негізгі және айналым капиталын қалыптастырудағы несиенің рөлі.
Жиынтық төлем айналымы
Есеп айырысу жүйелері арқылы өтетін операциялар көлемі.
Басқа да индикаторлар
Нарық құрылымы, қызмет түрлері, тәуекел мен реттеу деңгейі.
Тарихи мысалдар және қазіргі үрдістер
Әрбір қоғамның даму тарихындағы белгілі бір кезеңге және қоғамдық-экономикалық формацияға сәйкес несие саясатының өзіндік құрылымы болады. Мысалы, XX ғасырдың 20-жылдарынан 90-жылдардың басына дейін КСРО-да жоспарлы-орталықтанған экономикаға сай қатаң орталықтанған несие жүйесі қалыптасты.
Несие қатынастарының даму дәрежесі, несие мекемелерінің көбеюі, сондай-ақ өндіріс пен тұтыну салаларының банк операцияларын қолдануы тұрғысынан дүниежүзіндегі дамыған мемлекеттердің ішінде АҚШ алдыңғы қатарда.
Дамыған елдердегі негізгі өзгерістер
1) Банк капиталының шоғырлануы және орталықтануы
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген елдерде ақша капиталының басым бөлігін жинақтаған ірі банктер бөліне бастады. Олар қарыз капиталы нарығында үстемдік етіп, ірі клиенттер мен салымшыларды тартып, капиталын өсірді. Ірі банктердің үлесінің артуы тек операция көлемімен емес, капиталдардың бірігу процесінің күшеюімен де байланысты.
2) Несие мекемелері арасындағы бәсекенің күшеюі
Банк монополиясы мен несие қатынастарының кеңеюі қарыз капиталы нарығындағы бәсекені өршіте түсті. Бәсеке біртектес және әртүрлі мекемелер арасында жүреді (мысалы, коммерциялық банктер мен сақтандыру компаниялары). Нәтижесінде ірі компаниялар ірі көлемде несиені жеңіл алып, ықпалын сақтау үшін жеңілдікті шарттар ұсына алады, алайда банк қызметінің тарифтері мен пайыздық төлемдері көбіне жоғары деңгейде сақталады.
3) Банк капиталы мен өнеркәсіп капиталының бірігуі
Өнеркәсіп пен банк саласында монополиялардың қалыптасуы және олардың бірлесіп жұмыс істеуі қаржы капиталының құрылуына негіз болды. Себебі банктік несие — өнеркәсіпті несиелеудің басты көзі.
- өнеркәсіп компанияларына банктердің несие беруі;
- ағымдағы және есеп айырысу операцияларын жүргізуі;
- эмиссиялық-құрылтайшылық операциялар және акция иемдену қызметі.
4) Несие жүйесіндегі құрылымдық өзгерістер
Арнаулы несие-қаржы мекемелерінің дамуы және олардың қызмет ауқымының ұлғаюы банк ісінің кеңеюіне жол ашып, несие жүйесінде жаңа буындардың пайда болуына ықпал етті. Соның нәтижесінде ресурстар мен операциялардың жиынтық көлемінде коммерциялық банктердің үлесі салыстырмалы түрде төмендеді.
Капиталға иелік етуіне қарай банктер мен несие-қаржы мекемелері мемлекеттік және жеке болып бөлінеді. Мемлекеттік сектордың өсуі ел экономикасын мемлекеттік реттеудің ұлғаюымен байланысты. Дегенмен, несие-қаржылық және ақша-есеп қызметтерінің негізгі бөлігін көбіне жеке мекемелер көрсетеді.
Қазіргі несие жүйесінің құрылымы
Қазіргі несие жүйесі күрделі әрі көпбуынды. Клиенттерге көрсетілетін қызмет түрлерін негізге алсақ, несие жүйесі үш элементтен тұрады: орталық банк, коммерциялық банктер және маманданған несие-қаржы институттары.
Несие саясаты нені белгілейді?
Несие саясаты несиелік қызметтің міндеттерін, оларды іске асыру құралдары мен әдістерін, сондай-ақ несиелік процесті ұйымдастырудың принциптері мен тәртібін анықтайды. Ол несие механизмі арқылы жүзеге асырылады.
Жалпы талаптар
- директивті нұсқауларға емес, нақты қағидаларға сүйенуі;
- несиелеу мақсаттарын анық әрі мағыналы тұжырымдауы;
- нақты мақсаттарға жетудің бірнеше ережесін қамтуы;
- орындауды қамтамасыз ететін стандарттар мен нұсқаулықтар жүйесіне негізделуі.
Несие саясатының негізгі бағыттары мен элементтері
Несие саясаты несиелік қызметтің басты бағыттарын анықтайды. Бұл бағыттарды қабылданған мақсаттарды іске асыруға арналған жүйе ретінде қарастыруға болады.
Саясатта көрсетілуге тиіс элементтер
- несиелік қызметті ұйымдастыру;
- несиелік портфельді басқару;
- несиелеуге бақылау жасау;
- құзыреттерді бөлу принциптері;
- несиелеуді таңдаудың жалпы критерийлері;
- жекелеген бағыттар бойынша шектеулер;
- несиелермен ағымдық жұмыс жүргізу принциптері;
- несиелер бойынша ықтимал зияндарға резерв қалыптастыру.
Құжаттар жүйесі
Іс жүзінде несие саясатын іске асыру тәсілдері мен әдістері келесі үш құжатта бекітіледі:
- 1 Несиелеу саясаты
- 2 Несиелеу стандарты
- 3 Несиелеу нұсқаулықтары
Көп жағдайда бұл үш құжат біріктіріліп, «Несиелік саясат бойынша жетекшілік» атты жинақ құжат ретінде рәсімделеді.
Несиелеу стандарты мен нұсқаулықтардың мазмұны
Несие саясаты шеңберінде несиелеуді жүзеге асыратын бөлімшелер қызметкерлерінің міндеттері нақтыланып, несиелеудің жалпы бағыттары мен бағдарлары айқындалады. Несиелеу стандарты — несиелік қызметті іске асыратын барлық қызметкерлер жетекшілікке алатын негізгі құжат.
Несиелеу стандартында қарастырылатын негізгі мәселелер
- қарыз алушының қаржылық ақпаратын жинау және талдау тәртібі;
- кепілхаттар мен кепілдемелер арқылы қамтамасыз ету талаптары;
- әкімшілік стандарттар және несиелік процесті ұйымдастыру ережелері;
- қарыз алушының несиелік қабілетін талдау тәртібі;
- құжаттарды толтыруға қойылатын талаптар;
- несиелеудің айрықша түрлері бойынша ережелер.
Несиелік нұсқаулық нені бекітеді?
Несиелік нұсқаулық несиелеу процедураларын жүзеге асырудың жалпы алгоритмін, яғни әрекеттердің орындалу кезектілігін сипаттайды. Басқаша айтқанда, ол несиелік қызметтің нақты бағыттарына қатысты рәсімдерді бекітеді.
Жалпы алғанда, несиелік саясатта қарыз алушы туралы қажетті ақпаратты жинау және оның несиелік қабілетін талдаудан бастап, несиелік талдау мен аудитке дейін, сондай-ақ несиелер бойынша ықтимал зияндарды басқару процесін қоса алғанда, несиелік процестің барлық кезеңдері қамтылады.