Елдің шаруашылығын қалпына келтіру және шет елдер саясаты туралы қазақша реферат
Оккупация және соғыстан кейінгі саяси басқару
Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңіліс жапон империализмінің экономикалық та, ішкі саяси да позицияларын әлсіретті. Алайда АҚШ-тың тірегіне сүйене отырып, бұрынғы билеуші топтар соғыстың соққысынан біртіндеп айығып, ықпалын қайта күшейтуге ұмтылды.
Соғыстан кейінгі кезеңдегі оккупацияның ерекшелігі — жоғарғы билік АҚШ оккупациялық армиясының қолында болғанымен, басқару көбіне тікелей емес, жапон үкіметі арқылы жүргізілді. Бұл тәсіл билеуші таптың мүддесін сақтай отырып, елді сырттай бақылауда ұстауға мүмкіндік берді.
Назар аударатын жайт
АҚШ үшін мақсат алғашында Жапонияны әлсірету, демилитаризациялау және экономикалық қуатын шектеу болды. Бұл бағыт 1952 жылғы Сан-Франциско бейбіт келісіміне дейін жалғасты.
Өнеркәсіптің өндірістік-техникалық базасы: соғыс салдары
Соғыстан кейін Жапонияның өндірістік-техникалық базасы белгілі бір деңгейде зақымданды. Ең алдымен жеңіл өнеркәсіп — әсіресе халық тұтынатын тауарларды беретін тоқыма және азық-түлік салалары — өндірістік қуаттың күрт қысқаруын бастан кешті. Көптеген кәсіпорындар қайта құрылып, жабдықтары ауыр өнеркәсіп қажеттіліктеріне бейімделді.
Ауыр өнеркәсіптің бір бөлігі салыстырмалы түрде сақталды. Мәтіндегі деректер бойынша, 1937 жылмен салыстырғанда кей салаларда өндірістік қуат жоғары болған: станок жасау, шойын қорыту, синтетикалық мұнай өнімдері және басқа бағыттар.
Негізгі проблема
Шикізат, отын және азық-түлік импорты сыртқы байланыстардың үзілуі салдарынан тоқтады. Соның нәтижесінде өндірістік қуаттар ұзақ уақыт толық пайдаланылмады.
Әлеуметтік өлшем
Материалдық қорларды бақылауда ұстаған монополистік буржуазия бұл жағдайды өз ықпалын нығайтуға пайдаланды.
Тұрақтандыру органдары және ақша реформасы
1945–1946 жылдары АҚШ әкімшілігі жапон экономикасын қалпына келтіруді бірден басты мақсат етпеді. Дегенмен әлеуметтік шиеленістің күшеюі, аштық қаупі және жаппай толқуларды болдырмау қажеттігі АҚШ-ты экономикалық көмек көрсетуге және шаруашылықты белгілі дәрежеде іске қосуға мәжбүр етті.
1946 жылғы наурызда Сидэхара үкіметі экономика мен қаржы саласындағы төтенше шаралар туралы заң қабылдап, ескі ақшаны алмастыруды жариялады. Бұл ақша реформасы салымдармен қатар жұмысшылардың жалақы төлемдеріне де қысым түсірді.
Жаңа басқару тетіктері
- 1946 ж. тамыз: Экономикалық тұрақтандыру бюросы және Бағаларды реттеу комитеті құрылды.
- Бюро өндіріс жоспарларын әзірлеу, ресурстарды бөлу, қаржы мен көлікті үйлестіру сияқты функцияларды атқарды.
- 1947 ж. маусым: ведомстволық жоспарларды үйлестіру және олардың орындалуын бақылау құқы кеңейтілді.
Дзайбацу және «декартелизация»: құрылымды қайта құру
Жапон монополистік буржуазиясы соғыс соққысынан өтіп, экономикалық және саяси позицияларын қалпына келтіруді, әрі қарай күшейтуді көздеді. Бұл міндет оккупациялық әкімшіліктің «декартелизация» саясаты және жұмысшы қозғалысының қысымы жағдайында шешілуге тиіс болды.
Американдық «декартелизация» шаралары дзайбацу деп аталатын ірі монополистік топтарға («Мицуи», «Мицубиси», «Сумитомо» және т.б.) бағытталды. 1945 жылғы қыркүйектегі негізгі директиваларда Жапонияның қайта соғыс жүргізе алмайтындай деңгейге жеткізетін экономикалық реформалар, сондай-ақ өнеркәсіп пен сауданың елеулі бөлігін бақылаған ірі бірлестіктерді тарату туралы талаптар бекітілді.
Саясаттың астары
Бұл шаралар жапон монополистік капиталын ұйымдастырудың өзіндік моделін американдық үлгіге жақындатуға, сол арқылы АҚШ капиталының Жапония экономикасына енуін жеңілдетуге бағытталды.
Жер реформасы: феодалдық қалдықтарды әлсірету
Ауыл шаруашылығында помещиктік жер иелену жүйесі мен феодалдық қалдықтар өндіргіш күштердің дамуын тежеді. Сондықтан помещиктік жер иеленуді жою экономиканы, саясатты және әлеуметтік құрылымды демократияландырудың маңызды шартына айналды.
Шаруалар қозғалысының радикалдануын және ауылдағы күрестің жұмысшы қозғалысымен тоғысуын тежей отырып, АҚШ пен жапон билеуші топтары жер реформасын заңды-парламенттік жолмен жүргізуге мәжбүр болды.
1945
28 желтоқсанда жер реформасы туралы заң жобасы қабылданды; Одақтық кеңесте өткір талқылауға түсті.
1946
21 қазанда екінші заң қабылданып, лимиттен тыс помещик жерін мемлекет сатып алып, шаруаларға сататын тетік бекітілді.
1949–1950
Реформа негізінен аяқталды; ресми мәліметтерде арендалық жердің шамамен 80%-ы шаруаларға сатылғаны көрсетіледі.
Реформа ішкі нарықтың кеңеюіне ықпал етті әрі экономикалық өсімнің ауыртпалығын көтерген жұмыс күші мәселесіне жанама әсер етті. Сонымен қатар ауыл шаруашылығында өндіргіш күштердің өсуіне жол ашты.
Өндіріс, сыртқы сауда және инфляция: қалпына келтірудің қайшылығы
1947 жылғы мамырда құрылған Катаяма Тэцу үкіметі экономиканы дамыту және қалпына келтіру мәселелерімен бетпе-бет келді. 1947 жылғы маусымда «Дағдарыстан өтуге арналған төтенше шаралар бағдарламасы» қабылданып, жалақы мен бағаға бақылау орнату, қалпына келтіру қорын пайдалану, приоритетті өндірістерді белгілеу және бірқатар салаларда ұлттандыру сияқты бағыттар қарастырылды.
Соғыстан кейінгі экономиканы көтерудегі ерекше мәселенің бірі көмір өндіруді ұлғайту болды: өнеркәсіп, көлік және электр станциялары соған тәуелді еді. Мәтінде көмір саласының үлкен үлесі мемлекеттік субсидиялар есебінен жұмыс істегені және осының өзі мемлекеттік бақылауды күшейтуге негіз болғаны айтылады.
Салыстырмалы көрсеткіштер (мәтіндегі дерек)
Өнеркәсіп өндірісі (1948)
1937 = 100% → 52%
Батыс Германия: 100%, Италия: 98%
Экспорт (1949)
соғысқа дейінгі деңгейдің 16%
Италия: 85%, Батыс Германия: 46%
Импорт (1949)
соғысқа дейінгі деңгейдің 29%
Италия: 119%, Батыс Германия: 100%
Осы жылдардағы ең өткір мәселе — инфляцияның үдеуі. Ол қалпына келтіруге кедергі болып қана қоймай, жұмысшы және демократиялық қозғалыстардың күшеюіне де әсер етті. 1949 жылға дейінгі саясат көбіне ірі монополияларға субсидия беру және америкалық көмекті пайдалану арқылы жүргізілді. Алайда бұл инфляциялық қысымды арттыра түсті.
Кейін АҚШ-тың бағыты өзгерді: Азияда антикоммунистік тірек ретінде Жапонияны күшейту міндеті алдыңғы орынға шықты. Осыдан кейін экономиканы тұрақтандыру жоспарлары мен талаптары белсендірек енгізіле бастады.
«Додж жүйесі»: тұрақтандыру ма, қысым ба?
1949 жылғы ақпанда Жапонияға америкалық қаржыгер Джозеф Додж келіп, экономиканы тұрақтандыру жоспарын іске асыруға кірісті. Ол басты кедергі ретінде инфляцияны көрсетіп, оны жою үшін мемлекеттік субсидияларды қысқарту және қаржы жүйесін қатаң тәртіпке келтіру қажет деді.
Жоспардың негізгі бағыттары (мәтіндегі тізім)
- Мемлекеттік бюджетті теңгерімге келтіру
- Салықты арттыру
- Субсидияларды қатаң шектеу
- Жалақыны тұрақтандыру
- Бағаға бақылауды күшейту
- Сыртқы сауда мен валюта бақылауын қатайту
- Экспортқа қажет ресурстарды қамтамасыз ету жүйесін жақсарту
- Жергілікті шикізат пен тауар өндірісін ұлғайту
- Азық-түлік тасымалдау жүйесін жақсарту
Бұл саясат халықтың өмір сүру деңгейіне қысым түсіретіні алдын ала белгілі еді: салықтың өсуі және субсидиялардың қысқаруы бағаның қымбаттауын үдетіп, еңбекшілердің жағдайын ауырлатуы ықтимал болатын.
Сонымен қатар АҚШ капиталының Жапония экономикасына енуіне қолайлы құқықтық режим жасау талабы күшейді: шетелдіктердің еркін қозғалысы, жапон активтерін сатып алу мүмкіндігі және шетел инвестициясына жол ашатын қағидалар бекітілді.
Әлеуметтік салдар
Субсидиялар қысқарған жағдайда кәсіпкерлер «рационалдандыруды» көбіне технологиялық жаңартумен емес, еңбек қарқынын күшейту, жаппай жұмыстан босату, жалақыны төмендету және төлемдердің кешігуі арқылы жүргізді. Нәтижесінде жұмыссыздық өсті, көптеген тауар бағасы күрт қымбаттады, ал жалақының нақты құны төмендеді.
Қорытынды ой
Мәтіндегі баяндауға сүйенсек, соғыстан кейінгі Жапония экономикасын қалпына келтіру сыртқы басқару логикасымен тығыз өрілді: бастапқыда әлсірету және демилитаризация, кейінірек — тұрақтандыру арқылы геосаяси тірекке айналдыру. Бұл жолдағы реформалар мен қаржылық қатаңдатулар өндірістік құрылымға әсер етіп қана қоймай, әлеуметтік теңсіздік пен еңбекшілерге түсетін қысымды да күшейтті.