Адамға мал жолдас болмас, ғылым жолдас
Өмірбаяндық деректер
Мәшһүр Жүсіп Көпеев 1858 жылы, қазақша жыл аты қой жылы, арабша ай аты ережеп айында, жұма күні, түс-бесін уақытында дүниеге келді. Туған жері — Баянауыл өңірі, Қызылтау мен Баянауыл арасындағы Ашамай тасы аталған мекен.
Әкесі Көпей (шын аты — Көпжасар) ол туған кезде 42 жаста, шешесі Ұлбала 18 жаста болған. Азан шақырып қойылған есімі — Адам Жүсіп.
«Мәшһүр» атану тарихы
Кейін 9 жасында қисса-дастандарды айтып, ел көзіне түсе бастағанда, жиын-тойды ұйымдастырып отырған М. Шорманұлы Жүсіптің өнеріне риза болып, тақиясына үкі таққызып: «Өз заманында халыққа мәшһүр болатын бала екен» деп бата бергені айтылады. Осы лепестен кейін ол Мәшһүр Жүсіп атанып кеткен.
Бала шақ және білім жолы
1858 жылы қыста Көпей керуеншіліктен жинаған табысына мал алып, Қызылжардан көшіп келіп, Қызылтауға қоныстанады. Ал 1861 жылы, Мәшһүр үш жасқа толғанда, әкесінің малы жұтқа ұшырап, «ақсирақ» болып шығады.
Сол кезде Көпейдің: «Адамға мал жолдас болмас, ғылым жолдас» деген сөзімен ұлын оқуға бергені айтылады. Мәшһүр Жүсіп Баянауыл медресесінде Қамар (Хамариддин) хазіреттен білім алып, оқуын жалғастырады.
1872–1874 жылдары Бұхарадағы Көкілташ медресесінде оқып, ортағасырлық араб, парсы, шағатай тілдерін еркін меңгереді.
Ұстаздық, сапарлар және дерек жинау
Еліне оралған соң шамамен екі жылдай өз ауылында балалар оқытып, тұрмысын түзетеді. Кейін ол 1885, 1887 және 1907 жылдары Түркістан, Ташкент, Бұхара, Самарқанд қалаларына сапар шегіп, шығыстың мұсылмандық білімін тереңдетеді.
Бұл сапарлардың тағы бір құнды нәтижесі — Орта Азия өңіріндегі тарихи әңгіме, аңыз, шежіре сөздерінің қағазға түсірілуі. Мәшһүр Жүсіптің дерек жинауды ерте бастағаны байқалады: Ә. Марғұланның мәліметі бойынша, ол «Ер Олжабай батыр» жырын 1865 жылы, жеті жасында, Сақау ақынның айтуынан жазып алған.
1887 жылғы Бұхара сапары кезінде ол барар жолында Түркістандағы Қожа Ахмет Иассауи, Ташкенттегі Зеңгі Ата кесенелерін көріп, қайтар жолында Шу мен Сырдарияны, Ұлытау мен Кішітауды, Есіл мен Нұра өңірін асықпай аралап қайтады.
Кітаптары және қоғамдық ахуал
Патша манифесінің мүмкіндігін пайдаланып, Мәшһүр Жүсіп 1907 жылы үш кітабын жарыққа шығарып үлгереді: «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз», «Хал-ахуал», «Сарыарқаның кімдікі екендігі».
Осы кезеңде ол саяси-әлеуметтік өмірден бірте-бірте алыстап, ақындықпен қош айтысып, кейінірек «Қазақ түбі» үлгілерін (XX ғасырдың 20-жылдары) құрастырып-жинақтауға ден қояды.
Соңғы жылдары
Саяси күрес шиеленіскен тұстағы оқиғалардың бірі ретінде 1921 жыл аталады: ортаншы баласы Әмен Ташкентте қайтыс болып, сол хабарға байланысты жолға шыққан Мәшһүр Жүсіп көтерілісші қазақ жастарының тобына жолығып, олардың ескертуінен кейін Ташкентке бармай, орта жолдан қайтуға мәжбүр болған.
1931 жылы Мәшһүр Жүсіптің қайтыс болғаны туралы хабар ел арасына тарайды.