ТІЛЕУҚАБЫЛ ӨТЕЙБОЙДАҚ
Өтейбойдақ тұлғасы: шипагер, ғалым, қоғам қайраткері
Тілеуқабылұлы Өтейбойдақ (1388–1478) — қазақтың әйгілі шипагер-ғалымы, елдің әлеуметтік-саяси өмірін терең таныған тарихшы, «Шипагерлік баян» атты көлемді емшілік-этнографиялық еңбектің авторы. Ол өз дәуірінде Жәнібек хан, Жиренше шешен сияқты тарихи тұлғалармен замандас болып, ел қамы мен халық тағдырына қатысты маңызды істерге араласқан.
Өмірбаян деректері және хронология
- Өтейбойдақтың өмірі мен туған-өлген жылдары туралы негізгі мәлімет «Шипагерлік баян» кітабындағы деректерге сүйеніп белгілі.
- Автор еңбегін 70 жасында жаза бастағанын, ал Жәнібек хан дүние салған 1473 жылы кітапты 85 жасында тәмамдағанын айтады.
- Тағы бір деректе оның 90 жасқа таяп қайтыс болғаны көрсетіледі. Осыған сүйеніп, Өтейбойдақ 1366 жылы туған, 1478 жылы дүние салған деп жобалауға болады.
Өзі туралы айтқан сөзі
«Өтейбойдақ Тілеуқабылдың ұлымын. Ата-тегім Ұлы жүз Зарман, Зарман ішінде Албан. Мекенім Жетісу. Ауылымда құрбы-құрдас, таныс-білістерім аз емес. Жанымда Жиренше шешен, Жәнібек ханның қарашасымын. Жылым иіртек, сексен беске келдім. Бойым ұзын, қара торы, қоңқақ мұрынды, кең иықты, қап сақалды, ұзын қасты, кем сөзді жанмын».
Шипагерлік дәстүр және ғылыми жүйелеу
Емшілік, шипагерлік қасиет Өтейбойдаққа ата-тегінен жұғысты болған. Ата-баба әулетінің ғасырлар бойы жинаған мол тәжірибесін бойына сіңірген ол бұл іске бар ғұмырын арнап, халық медицинасын ғылыми жүйеге түсірді. Сөйтіп, шипагерлікті өз заманының биік деңгейіне көтере алды.
Өмірлік ұстаным
Бұл жолда ол Әл-Фараби секілді атақ-даңқ, дүние-мүлік, отбасы құру сияқты пендеге тән қызықтардың бәрін тәрік етіп, өмірін шипагерліктің қыр-сырын игеруге арнады.
Мақсат
Дәстүрлі емшілік тәжірибені жинақтап қана қоймай, оны жүйелеп, тәжірибеге қолдануға болатын нақты тәсілдер мен қағидаларға айналдыру.
Мұраның сақталу тарихы
«Шипагерлік баян» бүгінгі күнге Өтейбойдақтың ағайын-ұрпақтары арқылы жеткен. Алайда уақыттың сан алуан зобалаңынан өтіп, аса мол мұраның шамамен төрттен бір бөлігі ғана қазіргі ұрпақтың қолына тиген.
Қалған бөлігі Қытайдағы атышулы «мәдени төңкеріс» кезінде «хунвейбиндер» тарапынан өртелгені туралы дерек айтылады.
«Шипагерлік баянның» мазмұны мен ауқымы
Өтейбойдақтың еңбегі қазақтың дәстүрлі медициналық тәжірибесі туралы аса мол мағлұмат береді. Мыңнан астам дәрі түрін ұштастыру арқылы төрт мыңнан астам шипалық шараны (рецепт, қолданым) ұсынуы — оның білікті шипагер ғана емес, ғұлама ғалым болғанын аңғартады.
Өсімдік тектес
728
түрлі дәрі атауы
Жануар тектес
318
түрлі дәрі атауы
Металл және металоид
318
түрлі шипалық зат
Анатомиялық атаулар
≈ 500
Еңбекте 500-ге жуық анатомиялық атаудың келтірілуі оның тарихи-этнографиялық мән-маңызының да айрықша екенін көрсетеді.
Тілдік және рухани құндылығы
Теңдесі жоқ «Шипагерлік баян» — өз дәуірінде қазақ тілінің қаншалық тұнық әрі бай болғанының айқын дәлелі. Бұл еңбек арқылы Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының тек ғұлама шипагер емес, сонымен қатар халықтың өмір салтына, дүниетанымына, рухани мәдениетіне терең қанық болған, өз заманының ойы терең, ұлтжанды тұлғасы екені анық аңғарылады.