Қазақстанның ғарыш алаңы
Ғарыш алаңы деген не?
Ғарыш алаңы (космодром) — ғарыштық аппараттарды құрастыруға, сынауға және ұшыруға арналған ғимараттар мен техникалық құралдар шоғырланған аумақ. Оның негізгі нысандарына техникалық позициялар, старттық кешендер және командалық-өлшеу кешендері жатады.
Әрбір нысан күрделі жабдықтар жүйесінен және сол жабдықтар орналасатын инженерлік құрылыстардан тұрады. Космодром инфрақұрылымы әдетте екі үлкен топқа бөлінеді: арнайы технологиялық жабдықтар және жалпы техникалық жабдықтар.
Негізгі құрамдас бөліктер
- Техникалық позициялар (құрастыру, даярлау)
- Старттық кешендер (ұшыру алаңдары)
- Командалық-өлшеу кешендері (басқару, бақылау)
- Инженерлік-коммуналдық жүйелер (су, жылу, электр, байланыс)
Қазақстанның ғарыш айлағы: Байқоңыр
Байқоңыр десе, ең алдымен Қазақстанның атын әлемге танытқан алып космодром, одан ұшқан ерлер және олардың аңызға айналған жетістіктері ойға оралады. Байқоңыр — дүниежүзіндегі 20-дан астам ғарыш айлағының ішіндегі ең ірілерінің бірі.
Орналасуы
Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы аумағында, Төретам станциясынан шамамен 18–20 км қашықтықта орналасқан.
Аумағы
7360 шаршы км-ге жуық жерді алып жатыр.
Тарихы
Іргетасы 1955 жылдың 12 қаңтарынан басталады: келесі күні болашақ ғарышкерлер қаласының алғашқы қазығы қағылды.
Ғарыш алаңын салу үшін Байқоңырды таңдауда бірқатар маңызды факторлар ескерілді: елді мекендерден қашық болуы, экватор жазықтығына салыстырмалы жақындығы, зымыран ұшыру қауіпсіздігі, сондай-ақ қайтып оралатын ғарыштық объектілер үшін қолайлы қону аймақтарының болуы.
Құрылыс, басқару және алғашқы ұшырылымдар
Байқоңыр ғарыш айлағын алғаш құруды ұсынып, ұйымдастыру жұмыстарын басқарған тұлғалардың бірі — А.И. Нестеренко. Ал алғашқы нысандар мен қаланың құрылысы Георгий Максимович Шубниковтің есімімен тығыз байланысты: ол полигон құрылысына 1955 жылғы 10 сәуірде келген.
1957: Р-7 зымыранының алғашқы тәжірибелік ұшырылымы
Мақсаты
Старт техникасын тексеру және 1-ші мен 2-ші сатыларының бөлінуін бақылау.
Сәтсіздік себебі
1-сатының 4 блогінің бірінде өрттің басталуы.
1961: Адамзаттың тұңғыш ғарышқа ұшуы
1961 жылғы 12 сәуірде Байқоңырдан Юрий Алексеевич Гагарин «Восток» ғарыш кемесімен адамзат тарихында алғаш рет ғарышқа аттанды. Осы оқиға Байқоңырды әлемдік ғарыш тарихының символына айналдырды.
Байқоңырдан ұшырылған аппараттар мен бағдарламалар
Байқоңыр кейін де ғарыш кеңістігін игерудегі көптеген жаңашыл бастамалардың старттық алаңына айналды. Мұнда Күн, Ай және Шолпанға бағытталған алғашқы аппараттар, сондай-ақ түрлі мақсаттағы серіктер мен кемелер ұшырылды.
Ғарыш кемелері мен станциялар
- «Восток», «Восход», «Союз», «Прогресс»
- «Салют», «Мир» орбиталық станциялары
Аппараттар мен серіктер
- «Протон», «Зонд», «Прогноз»
- «Молния», «Экран», «Горизонт», «Радуга», «Метеор»
Ғарыш бағдарламалары мен әскери зымыран кешендерін сынау бағдарламалары қатар дамып, сонымен бірге қаланың да инфрақұрылымы қалыптасты.
Байқоңыр қаласы: орналасуы, өсуі және климаты
Байқоңыр қаласы Қызылорда облысының Қармақшы ауданында, Төретам теміржол станциясынан батысқа қарай шамамен 2 км жерде, Сырдария өзенінің оң жағалауында, Тұран жазығының қуаң белдеуінде орналасқан.
Аумағы
Шамамен 50 км².
Халық саны
1960 ж. — 40 мың, 1975 ж. — 74 мың, 2005 ж. — шамамен 68 мың адам.
Ерекшелігі
Қаланың көп бөлігін қазақтар құрайды.
1955 жылғы 5 мамырда қаланың алғашқы ғимараты — әскери құрылысшылар штабы салынды. 1955 жылғы 2 маусым кейін қала мен ғарыш айлағының туған күні ретінде бекітілді (шешім 1960 жылғы 3 тамызда қорғаныс министрінің бұйрығымен рәсімделді). Құрылыс (ол кезде жұмысшы кенті) қазіргі ГДК маңынан басталып, алғашқы көшелер ретінде Набережная, Школьная, Пионерская аталады; №30 мектеп (қазіргі №1) ашылды.
Климат және табиғи жағдай
Климат
Тым континенттік: қысы суық, жазы ыстық әрі қуаң.
- Қаңтар орташа температурасы: −11°C (кейде −35°C)
- Шілде орташа температурасы: 26°C (кейде 45°C)
- Жауын-шашын: жылына шамамен 100 мм
Геология
Жер қыртысы палеоген кезеңінің құмтасты және тақтатасты жыныстарынан түзілген, бетін Сырдария аңғарының шөгінділері жапқан.
Ұзақ жылдар бойы бірнеше мың гектар аумақты қамтыған қала мен кешен аса құпия нысан саналды.
Тәуелсіздік жылдарындағы белестер
1991: Тұңғыш қазақ ғарышкері
1991 жылғы 2 қазанда ғарышқа тұңғыш қазақ ғарышкері, КСРО Батыры Тоқтар Әубәкіров ұшты. Осы сапарда республиканың алғашқы ғылыми-зерттеу жұмыстары да орындалды.
Халықаралық экипаж құрамында Александр Волков, Франц Фибек және Тоқтар Әубәкіров болды. «Мир» станциясына ұшу барысын ТМД елдерінің басшылары мен көптеген шетелдік ресми қонақтар бақылап, куә болды.
1993: Ұлттық аэроғарыш агенттігінің қайта құрылуы
1993 жылғы 25 ақпанда ҚР Президентінің жарлығымен Қазақ КСР-ның Ғарыш зерттеу агенттігі Қазақстан Республикасының Ұлттық аэроғарыш агенттігі болып қайта құрылды. Бас директор болып Тоқтар Әубәкіров тағайындалды, ал Байқоңырдағы басқарма басшысы қызметіне Мейірбек Молдабеков бекітілді.
1994: Қазақстан–Ресей келісімдері және жалға беру
1994 жылғы 28 наурызда Қазақстан мен Ресей президенттері Байқоңыр ғарыш айлағын пайдаланудың негізгі қағидалары туралы мемлекетаралық келісімге қол қойды. Кейін, 1994 жылғы 10 желтоқсанда ҚР Үкіметі мен РФ Үкіметі Байқоңыр ғарыш кешенін жалға беру туралы шарт жасасты: бастапқы мерзімі 20 жыл, әрі қарай 10 жылға ұзарту мүмкіндігі қарастырылды.
Қарым-қатынасты реттеу үшін үкіметаралық комиссия құрылды. Уақыт бұл шешімнің тиімділігін көрсетті: Ресей өз бағдарламаларын сақтап, дамытты, ал Қазақстан үшін ғарыш саласындағы қатысу арналары кеңейді.
Қазақстандық ғарышкерлер және ұлттық рәміздер
Қазақстан мен Ресей арасындағы ынтымақтастық аясында Тоқтар Әубәкіровтың алғашқы бағдарламасы орындалып, Талғат Мұсабаевтың Қазақстан мүддесі үшін үш мәрте ғарышқа ұшуына жол ашылды.
1994: Талғат Мұсабаевтың алғашқы ұзақ мерзімді ұшуы
1994 жылғы 1 шілдеде Талғат Мұсабаев бортинженер ретінде 16-экспедиция құрамында «Мир» станциясына ұшты (Союз ТМ-19). Ұшу рәсіміне Қазақстанның Елбасы Н.Ә. Назарбаев қатысқан. Экипаж құрамында Ю. Маленченко мен Т. Мұсабаев жарты жылға жуық уақыт ғарышта жұмыс атқарды.
Сол сапарда алғаш рет ғарышқа қазақ жерінің бір уыс қасиетті топырағы және Қазақстанның екі туы апарылды. Қазір бұл жәдігерлер Байқоңыр мен Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік музейлерінде сақтаулы.
1995 жылы Байқоңырда Қазақстан Республикасы Президентінің арнаулы өкілдігі құрылды. 1995–2004 жылдары Байқоңыр кешеніне қатысты көптеген екіжақты келісімдер жүзеге асырылды. 1995 жылғы желтоқсанда ҚР Президентінің жарлығымен Ленинск қаласының атауы Байқоңыр болып өзгертілді.
Қала өмірі, байланыс және білім
Бүгінде Байқоңырда ресейлік құрылымдармен қатар қазақстандық мемлекеттік басқару органдары да жұмыс істейді. Қазақстан азаматтары қала тұрғындарының жартысынан астамын құрайды, ал ресейлік мекеме-құрылымдарда 7000-нан астам қазақстандық еңбек етеді.
Байланыс инфрақұрылымы
Магистральдық байланыс пен телевидение жүйелерін дамытуда №13 техникалық бөлімше (ТУСМ-13) — «Қазақтелеком» АҚ филиалы Байқоңыр кешенінің халықаралық және қалааралық байланысына елеулі үлес қосты. Қазір магистральдық сандық байланыс арналары ТМД елдерімен және алыс шетелмен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Білім және кадр даярлау
Ғарыш саласы үшін мамандар даярлау — тәуелсіздік жылдарынан бері тұрақты назарда. Н. Назарбаевтың қолдауымен 1991 жылы Байқоңырда Халықаралық ғарыш мектебі ашылып, оқушыларға кәсіби бағдар беру жұмысын жүргізіп келеді.
1994 жылдан бастап жалға беру туралы келісім шеңберінде жүзден астам жас маман Мәскеу авиациялық институтының дипломын алып, Байқоңыр кешенінде қызмет етуге мүмкіндік алды. Сондай-ақ Қазақстанның жоғары оқу орындарында ғарыш саласына қатысты мамандар даярлануда.
Бұған қоса, 40 жылдық тарихы бар электрорадиотехникумның жүздеген түлегі Байқоңырда өз мамандығы бойынша еңбек етеді.
Қаладағы Ресей Федерациясына қарайтын мектептерде оқушылардың шамамен 60%-ын қазақ балалары құрайды. Мектептер қажетті технологиялармен және тегін тамақпен қамтамасыз етілген.
Жалға беру мерзімінің ұзартылуы және қазіргі кешеннің ауқымы
2004 жыл Байқоңырдың жалға беру аясында 10 жылдық тыныс-тіршілігін қорытындылаған кезең әрі Қазақстанның ғарыш саласындағы нақты бастамалары күшейген жыл ретінде аталады. 2004 жылғы қаңтарда Қазақстан мен Ресей мемлекеттік деңгейде жалға беру мерзімін 2050 жылға дейін ұзарту жөнінде келісімге келді.
Ғарыш қызметінде елдердің интеграцияға ұмтылысы аса қымбат әрі ауқымды бағдарламаларды бірлесіп іске асыруға жол ашады. Бұл бағытта Қазақстан Ресеймен бірқатар жобаларды бірігіп орындап келеді.
Байқоңыр кешені: өндіріс және инфрақұрылым
Байқоңыр — өте күрделі әрі кең аумақты кешен: мұнда 150-ден астам кәсіпорын жұмыс істейді. Кешен құрамына 7 зымырандық-ғарыштық кешен, сондай-ақ су, электр, жылу, газ, автокөлік, теміржол, байланыс, коммуналдық және өзге де жүйелер кіреді. Қазіргі таңда бұл құрылымдардың негізгі бөлігі Ресей бюджеті есебінен қаржыландырылады.