Бірінші топта жиі кездесетін, айтылатын есімдер орыстың классик ақындарының есімдері
Қазақ тіліндегі орыс тілінен енген сөздер: тарихи алғышарттар
Қазақ тілінің сөздік құрамында орыс тілінен енген сөздер едәуір орын алады. Бұл үдерістің алғашқы кезеңі XVII ғасырдан басталады: ең әуелгі кірме сөздер сауда-саттыққа және шаруашылыққа байланысты болды. Ал XIX ғасырдың екінші жартысында, Қазақстанның Ресейге қосылуына байланысты, бұл құбылыс айқын күшейді.
1861 жылы крепостнойлық құқықтан босаған орыс шаруалары Қазақстан аумағына лек-легімен қоныс аудара бастады. Сонымен бірге орыстың алдыңғы қатарлы, демократиялық бағыттағы ойшыл адамдары да қазақ жеріне жер аударылды. Осындай әлеуметтік өзгерістер М.Әуезовтің романында кең әрі жан-жақты суреттеледі. Соған сәйкес шығармада орыс антропонимдері (кісі есімдері) өте көп ұшырасады.
Романдағы орыс есімдерінің негізгі топтары
Романда кездесетін орыс есімдерін шартты түрде үш топқа бөліп қарастыруға болады.
1) Классик ақын-жазушылардың есімдері
Пушкин, Лермонтов, Крылов, Толстой, Чернышевский, Герцен, Белинский.
2) Халық бұқарасы өкілдерінің есімдері
Евгений Петрович, Степной, Михайлов, Андреев, Мария, Каракозов, Желябов, Перовская, Домна, Фадеевна, Марков, Иванович, Станов, Афанасьевич, Сергей, Савельев, Александра Яковлевна, Митрий, Симон, Девяткин, Захар, Марфа, Лев Николаевич, Анна Митрофановна, Ишютин және т.б.
3) Үстем тап өкілдерінің есімдері
Лосовский, Казанцев, Никифоров, Хомутов, Сойкин, Кошкин, Лорис-Меликов және т.б.
Маңызды ескертпе: бұл дәуір — жаңа кірме есімдердің қалыптасу кезеңі
Романда баяндалатын кезең — орыс тілінің қазақ тіліне енді ғана ене бастаған дәуірі. Ену, негізінен, ауызекі сөйлеу тілі арқылы жүрді. Сондықтан бұл құбылыстың іздері сол уақыттың өзінде-ақ «тайға таңба басқандай» анық байқалады.
Ал араб-парсы тілдерінен енген есімдерге мұны дәл солай айту қиын: олар қазақ тіліне соншалық сіңісіп кеткендіктен, көп жағдайда ажырату үшін этимологиялық талдау қажет болады. Яғни олар қазақтың байырғы төл сөзіндей қабылданады.
Мәтіндегі қолданыстар: орыс есімдері қалай көрінеді?
Романда орыс есімдері контекст ішінде әртүрлі әлеуметтік орта мен қызмет иелерін танытады. Төмендегі үзінді-тіркестерде есімдердің көркем мәтінде жиі ұшырасатыны байқалады:
«Лосовский әмірінен соң, үй іші аз уақыт жым-жырт еді.»
«...ояз Кошкин ақыра тергеу жасап отыр.»
«Хомутов есікте тұрды да қатқыл, суық үнмен хабар етті.»
«Михайловтың Абайға берген бұл кеңесі — іштесіп келген достықтың айғағы.»
«Евгений Петрович... білім қазынасында мұсылманшылық халі өзі бір бөлек жатқан дүние деп ұғушы едім.»
«...қарт жандарм — Селантий.»
«...Казанцевке бір өзі өткізіпті дейді.»
«Начальник Никифоровты билер, старшындар қоршап алған...»
«Сойкин Оспанды оңаша шақыртып алып, қатты қысқан.»
«...фельдшер Девяткин 35 жастар шамасындағы адам.»
«...Алматы қаласы білген қадірлі дәрігер — доқтор Фидлердің өзі.»
«Мейірімді Лев Николаевич соншалық биязы...»
Әдеби және қоғамдық есімдер қатары
- Пушкиннің өмірі мен өлімі қысқаша баяндалады.
- Н.А.Некрасов — орыс халқының зары мен арманын танытқан ақын ретінде аталады.
- Чернышевский мен Герцен идеялары туралы сөз қозғалады.
- Желябов және Софья Перовская туралы Петербургтегі оқиғалар аясында айтылады.
- Каракозов пен Ишютин есімдері тарихи оқиғалармен байланыста беріледі.
Антропонимдерді тақырыпқа бөліп жіктеу неге қиын?
Түркі тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде, орыс тілінен кірген сөздерді тұрмыс қажетін өтеуге қатысты, әкімшілік-ел басқару жүйесіне қатысты, ғылым мен мәдениетке қатысты деп тақырыпқа бөліп қарау дәстүрі бар. Алайда «Абай жолы» романындағы антропонимдерді дәл осылай бөлу оңай емес.
Сондықтан мұнда тек мынадай шектеулі жіктеу ұсынылады: алдыңғы қатарлы орыс интеллигенциясы, халық бұқарасының өкілдері, үстем тап өкілдері. Бұл есімдердің этимологиясын немесе морфологиялық тұлғаларын арнайы талдау — бөлек зерттеудің нысаны.
Дыбыстық бейімделу: орыс есімдерінің қазақша айтылымға икемделуі
Романда орыс есімдерінің қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне бейімделіп айтылуы жиі көрінеді. Мысалы, Афанасьевич есімін Апанас деп атау, Пушкин есімінің Пошкин түрінде айтылуы, сондай-ақ кейбір атаулардың халықтық үлгіде өзгеруі (мысалы, «сары майор» атауын «сырмайыр» деп атау) сияқты құбылыстар кездеседі. Дарья есімін Жария деп қою да осы қатарға жатады.
Үдерістің жалғастығы
Орыс есімдерінің қазақша нұсқаға айналу дәстүрі Абай заманының әлеуметтік-тілдік ортасында күшейіп, XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап бүгінгі күнге дейін толастаған емес. Бұл — халықтарды өзара жақындастыратын, тілдік қарым-қатынасты табиғи түрде тереңдететін үдеріс.