Еңбек социологиясының басты категориялары мыналар: еңбектің мәні, еңбектің сипаты, еңбек жағдайлары, еңбекті ұйымдастыру, еңбек түрлері, еңбектің қызметтік - себептіптік құрылымы, қызметке қатынас т. б.
Еңбек социологиясының негізгі категориялары
Еңбек социологиясы еңбекті тек өндірістік әрекет ретінде ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік байланыстарды, мәртебені және ұйымдастыру логикасын қалыптастыратын маңызды құбылыс ретінде қарастырады. Төменде осы саланың басты категориялары жүйеленеді.
Негізгі ұғымдар тізімі
- Еңбектің мәні — еңбектің қоғамдық өмірдегі рөлі мен мағынасы.
- Еңбектің сипаты — еңбек әрекетінің ерекшеліктері мен орындалу тәсілі.
- Еңбек жағдайлары — еңбек процесін қамтамасыз ететін әлеуметтік-экономикалық, гигиеналық және ұйымдастырушылық орта.
- Еңбекті ұйымдастыру — еңбек бөлінісі, басқару, тәртіп және өзара әрекеттесу механизмдері.
- Еңбек түрлері — еңбек қызметінің әртүрлі формалары мен бағыттары.
- Еңбектің қызметтік-себептік құрылымы — еңбек әрекетінің функциялары мен оны қозғайтын себептердің өзара байланысы.
- Қызметке қатынас — адамның еңбекке деген ұстанымы мен бағдары.
Еңбектің мазмұны
Еңбектің мазмұны — өндірістік қызмет саласында қалыптасатын еңбек операцияларының жиынтығы. Ол еңбек әрекетінің қандай мүмкіндіктерді талап ететініне және өндірістік процесс барысында шешім қабылдаудағы жаңашылдық деңгейіне қарай бөлінуді ескере отырып сипатталады.
Бұл ұғым еңбек процесінің ішкі құрылымын — қандай әрекеттер орындалатынын және олар қаншалықты күрделі әрі шығармашылық екенін айқындайды.
Еңбек түрлері және еңбекке бекітілу
Еңбек категориясы жұмысшылардың әртүрлі еңбек қызметтеріне бекітілуін көрсетеді. Бұл бекітілу еңбек сипатына, талап етілетін дағдыларға және өндірістік рөлдерге байланысты әрқилы болады.
Еңбек формасы
Физикалық еңбек немесе ой еңбегі
Сала
Аграрлық немесе индустриялық
Рөл
Ұйымдастырушы немесе атқарушы
Күрделілік деңгейі
Жай немесе күрделі
Еңбек жағдайлары
Еңбек жағдайлары еңбек процесінің қалай ұйымдастырылатынын және адамның өз қызметін қандай ортада атқаратынын сипаттайды. Олар үш негізгі топты қамтиды:
- Әлеуметтік-экономикалық — еңбекақы, кепілдіктер, жұмыс уақыты, тұрақтылық.
- Гигиеналық — қауіпсіздік, санитарлық талаптар, еңбек қорғау.
- Ұйымдастырушылық — басқару тәртібі, жұмыс орнының құрылымы, кооперация.
Еңбекке қатынас (көзқарас)
Еңбекке қатынас (көзқарас) — индивидтің еңбек заттарымен, құралдарымен, өнімдерімен және өндірістік ортамен байланысының сипаты. Бұл қатынас адамның қоғаммен негізгі байланысын білдіреді.
Қоғамдық өлшемі
Еңбекке қатынас еңбектің қоғам тарапынан бағалануы арқылы да көрінеді: бедел, әлеуметтік статус, сондай-ақ адамның өз еңбегін мәнді деп қабылдауы.