Тәжірибелік немесе практикалық ойлау
Ойлау формалары
Ойлау түрлі формаларда жүзеге асады. Ой процесінің негізгі формалары — пікір және ой қорытындысы. Бұл формалардың көрінісі мен құрылымы алуан түрлі, сондықтан олардың мазмұны мен қолданылу тәсілдерін бөлек қарастырған жөн.
Пікір: байланыс орнату және қатынасты білдіру
Пікір — құбылыстар мен заттар арасында байланыс орнату. Пікір арқылы адам белгілі бір нысан туралы ойын білдіреді: заттар арасындағы қатынасты көрсетеді немесе қандай да бір құбылысқа деген көзқарасын айқындайды.
Пікірде тек танымдық мазмұн ғана емес, адамның сезімі мен ниеті де көрініс табуы мүмкін.
Пайымдау: пікірді негіздеу мәдениеті
Адам өз пікірінің ақиқаттығын дәлелдеуге ұмтылғанда, оны негіздейді: өмірден алынған тексерілген фактілерді, ғылым дәлелдеген заңдылықтарды келтіреді, дәлелдерге сүйеніп логикалық болжамдар жасайды.
Осындай жағдайда пайымдау қалыптасады. Пікірдің түрлері мен формаларын логика зерттесе, психология негізінен пікірдің ойлау формасы ретіндегі мазмұнын зерттейді.
Ой қорытындысы: деректен тұжырымға
Көп жағдайда адам тек пікірлер жүйесін ғана емес, сондай-ақ бар деректерге сүйеніп жасалған тұжырымды — ой қорытындысын да қолданады. Ой қорытындысы жеке жағдайлар мен жалпы қағидалар арасындағы қозғалысты қамтамасыз етеді.
Индукция
Бірнеше жеке жағдайды жинақтап, жалпы тұжырымға келу — индуктивтік ой қорытындысы.
Дедукция
Жалпы заң, ереже, қағидаға сүйеніп, жеке жағдайға қатысты тұжырым жасау — дедуктивтік ой қорытындысы.
Ой әрекетінде индукция мен дедукция бір-бірінен бөлек өмір сүрмейді: олар біртұтас ой процесінің екі қыры ретінде өзара байланыста болады. Дегенмен ой қорытындысы әрдайым дұрыс шешімге жеткізе бермейді. Ең маңыздысы — бар білім мен ойлау тәсілдерін әр нақты жағдайда орынды қолданып, операцияларды дұрыс үйлестіру.
Ойлаудың негізгі түрлері
Адам әрекет барысында мазмұны мен шешу тәсілі әртүрлі көптеген мәселелерге кездеседі. Соларға байланысты ойлау бірнеше бағытта көрінеді.
Тәжірибелік (практикалық) ойлау
Практикалық ойлау міндеттің көрнекі, нақты берілуімен және оны шешудің практикалық әрекетпен тікелей байланысуымен сипатталады.
Мысал
Машина моторы бірқалыпты істемесе, жүргізуші капотты ашып, мотордың қызуын байқайды, контактілерін тексереді, қажет болса сымдардың ұшын тазартады, кей жерлердегі шайбаларды қатайтады, свечаларды қарап, майды толықтырады.
Бұл түрі көптеген іс-әрекетке негіз болып, адамның өміріне қажетті іскерлік пен дағдының қалыптасуына ықпал етеді.
Нақтылы-бейнелі ойлау
Мәселені шешу кезінде адам өзінде бар көрнекі бейнелерді пайдаланып, нысандар мен құбылыстарды елестету арқылы ой қорытындысына келеді.
Мысал
Қай жолмен тез жетуге болатынын ойластырған адам барлық бағытты көз алдына келтіріп, олардың ұзақтығын, жол сипатын, жүріп өту уақытын салыстырады да мәселені ойша шешеді.
Бұл ойлау түрі бейнені дәл қайта құруға, салыстыру мен талдауды көрнекі елестер арқылы жүргізуге мүмкіндік береді.
Теориялық ойлау
Теориялық ойлау — ойлау процесінің ең күрделі түрі. Мәселе теориялық деңгейде қойылғанда, оны шешу үшін абстрактілі ұғымдар мен теориялық білімдерді қолдану қажет болады.
Мысал
Оқушыдан оқыған шығармасындағы әдеби кейіпкерлердің қайсысының пікірі дұрыс екенін анықтау сұралса, ол кейіпкерлердің нақты әрекеттерін талдап, салыстырып, қорытынды жасайды.
Теориялық ойлаудың жоғары формалары — заңдылықтарды ашу, ғылыми болжам жасау, күрделі өндірістік процестерді жоспарлау — көбіне практикадан бастау алып, жалпыланған елестер мен ұғымдарды қамтиды.
Ойлаудың жеке адамдық ерекшеліктері
Әр адам мамандық, темперамент, мінез және жас ерекшеліктері жағынан әртүрлі. Бұл айырмашылықтар адамның барлық танымдық әрекетінен, соның ішінде ойлауынан да айқын көрінеді.
Субъективтік фактор
Ойлаудағы субъективтік фактор көбіне зейіннің сапасына байланысты: адам мәселені қаншалықты шоғырлана қабылдайды, шешімді қандай бағытта іздейді, табыс пен сәтсіздікке қалай жауап береді — мұның бәрі ойлау барысына ықпал етеді.
Қызмет және мақсат
Ойлау қызмет ретінде қарастырылғанда оның рөлі айқынырақ байқалады. Қызмет — адамның белгілі бір ақылға қонымды мақсатқа жетуге бағытталған әрекеттер жүйесі, ол белгілі бір түрткіден (мотивтен) туындайды.
Еңбекпен бірге адамның практикалық қызметіне енген ойлау әрекетке саналы, күрделі, бағытталған және жасампаз сипат береді.
Эмоция мен еріктің қатысуы
Ақыл-ой қызметінде эмоциялық-еріктік қыр да маңызды орын алады. Адамның сезімдері ойлау процесіне, ең алдымен, түрткі ретінде әсер етеді: күрделі мәселені шешуге мәжбүрлік, жарыс, өзін дәлелдеу, жоғары баға алу, мансапқа ұмтылу сияқты мотивтер ойлау қарқыны мен бағытын өзгерте алады.
Мотивтің сипаты бүкіл ой процесінің өтуіне ықпал жасап, ойлауға жинақылық пен дәлелділік дарытады.
Кіші оқушының ойлау мүмкіндіктері: бүгінгі орта мен жаңа талап
Ақпараттық орта әсері
Қоғам дамыған сайын 7–11 жастағы балалар теледидар, радио және басқа байланыс құралдары арқылы жаңалықтарды жиі естіп, білім өрісін кеңейтеді. Соның нәтижесінде олар үлкендерге күтпеген, мазмұнды сұрақтар қоя бастайды.
Мүмкіндіктердің кеңеюі
Қазіргі кіші оқушының мүмкіндіктерін бұрынғы дәуірлердегі осы жастағы балалармен толық теңестіруге болмайды. Бұған 3-сыныптан бастап шет тілін, сондай-ақ алгебра мен геометрия элементтерін оқыту тәжірибелері дәлел бола алады.
Осыған сүйене отырып, кіші оқушының оқу қабілеті әлі де толық ашылмаған, әрі бүгінгі күнге дейін жан-жақты тексеріліп бітпеген мүмкіндіктерге ие екенін ескерген жөн. Бұл тұжырым бастауыш сынып тәжірибесінде маңызды бағдар бола алады.