Жануарлар психикасы дамуының басты механизмі - биологиялық бекіген тәжірибенің тұқым қуалап берілуі
Баланың психикалық дамуы биологиялық мүмкіндіктер мен әлеуметтік ортаның ықпалы тоғысқан күрделі үдеріс. Өмірдің алғашқы жылдарында қимыл-қозғалыстың жетілуі, заттық әрекеттердің қалыптасуы, сөйлеудің дамуы және үлкендермен қарым-қатынастың кеңеюі баланың қабылдауы мен ойлауына тікелей әсер етеді.
Негізгі ой: бала психикасы тек табиғи жетілу арқылы емес, үлкендердің басшылығы, оқыту және қоғамдық тәжірибені игеру арқылы қарқынды дамиды.
Нәрестелік шақ: қимыл-қозғалыстан затты тануға дейін
Нәресте біртіндеп басын ұстауды, отыруды, еңбектеуді, кейін тік тұруды және алғашқы қадамдарды үйренеді. Үш-төрт ай шамасында жармасу (ұстау) қимылдары дами бастайды: сәби жарқыраған, қызықты заттарға ұмтылып, қолын созып, ұстауға тырысады. Алғашында бұл әрекеттер дәл емес болады: қателеседі, нысананы дәл таба алмайды. Бірақ уақыт өте келе қимылдар заттың орнына, көлеміне және түріне қарай нақтыланып, үйлесімділік артады.
Мұндай белсенділік баланың бірнеше маңызды дағдыны игеруіне мүмкіндік береді. Ең бастысы — заттардың қасиеттеріне практикалық икемделу нәтижесінде балада қабылдаудың заттық және тұрақты сипаты қалыптаса бастайды: өткінші әсерлердің артында өзінен тәуелсіз, тұрақты заттардың бар екенін аңғарады.
Жармасу әрекетімен қатар сілкілеу, тақылдату, лақтыру сияқты қарапайым қимылдар дамиды. Осындай әрекеттер арқылы сәби заттардың көптеген қасиеттерімен танысады. Бастапқыда сыртқы бағдарлау қимылдары (затқа қолды «өлшеп» жақындату, қайта-қайта байқап көру) басым болса, кейін олар ішкі жоспарға ауысып, көру арқылы бағдарлау күшейеді.
Осы кезеңде психикалық белсенділіктің сипаты да өзгереді: бала кездейсоқ қимылдарды қайта жасауға бейімделіп, қоршаған ортадағы өзгерістерді көру үшін әрекетті әдейі қайталауы мүмкін. Балалық шақтың соңына қарай үлкендердің іс-әрекеттеріне еліктеу күшейеді, ал еліктеу мен әдейі әрекет жасау — ақыл-ой дамуының маңызды белгісі.
Ерте сәбилік шақ (1–3 жас): сапалық серпіліс
Өмірдің алғашқы үш жылы — психиканың сапалық қайта құрылуы ерекше қарқынды жүретін кезең. Көптеген психологтар адамның психикалық дамуының «орта белесі» ретінде үш жасты атап өтеді. Үш жасқа қарай бала өзін-өзі күтуге жақындайды, адамдармен қарым-қатынас жасайды, сөздік формаларды ғана емес, мінез-құлықтың қарапайым әлеуметтік тәсілдерін де меңгереді. Нәтижесінде ол едәуір тәуелсіз, белсенді және айналасына түсінікті бола бастайды.
Фактор 1: тік жүруді игеру
Тік тұру қалпына ауысу бала үшін қиын, себебі қозғалыс бағдарламасы әлі толық қалыптаспағандықтан, тепе-теңдікті жиі жоғалтады. Дегенмен бұлшық ет сезімі (аяқ, қол, арқа, бүкіл дене жұмысының сезілуі), өз денесін меңгеру қуанышы, мақсатқа жету мүмкіндігі және үлкендердің қолдауы оны қайта-қайта әрекет жасауға ынталандырады. Екі жасқа қарай бала кедергілерді әдейі іздеп, оларды жеңуден жағымды эмоция алады.
Жүрудің психологиялық салдары
- Дербестік артады: сыртқы дүниемен еркін қарым-қатынасқа өтеді.
- Кеңістікте бағдарлау дамиды: қашықтық пен орналасуды бағалау күшейеді.
- Таным нысандары кеңейеді: бұрын қолжетімсіз заттармен әрекет жасай алады.
Фактор 2: заттық әрекеттердің дамуы
Нәрестелік шақтағы қимылдық белсенділік ерте сәбилік кезеңде заттық іс-әрекетпен алмасады. Бұл даму заттармен әрекет етудің қоғам жасап шығарған тәсілдерін игерумен байланысты. Адам үшін заттардың тұрақты, бекітілген мағынасы бар: қасық — тамақ жеуге, қарындаш — жазуға, балға — қағуға арналған құрал. Ал жануарларда зат көбіне ситуациялық мәнге ие болады (мысалы, су қай ыдыста болса, соған қарай пайдалану).
Бала заттың функциясын өздігінен «ашып» кетпейді. Ол шкафтың есігін қайта-қайта ашып-жабуы немесе қасықпен еденді ұзақ тарсылдатуы мүмкін, бірақ бұл әрекеттердің өзі заттың қоғамдық міндетін толық танытпайды. Заттардың функциялық қасиеттері көбіне үлкендердің тәрбиелік және оқыту ықпалы арқылы ашылады.
Ең ықпалды әрекеттердің екі түрі
Арақатынастық әрекеттер
Белгілі бір тәсілді қатаң сақтауды қажет етеді: қорап қақпағын жабу, пирамиданың шығыршықтарын өткізу, матрешкаларды жинастыру.
Құралдық әрекеттер
Қоғамдық міндеті бекітілген зат-құралдар: қасық, қарындаш, балға. Оларды игеру баланы әр жаңа құралдан оның «не үшін керек?» қызметін іздеуге үйретеді.
Ерте сәбилік шақтың соңына қарай ойын және өнімді әрекет түрлері (сурет салу, мүсіндеу, құрастыру) қалыптаса бастайды. Кейін бұл әрекеттер психикалық дамуды айқындайтын жетекші факторларға айналады, сондықтан оларды ертерек қолдауға жағдай жасау маңызды.
Сөйлеудің дамуы: тәжірибеден ұғымға өту
Заттық іс-әрекет барысында жинақталған әсерлер тіл дамуының негізін құрайды. Сөздің артында шынайы дүниенің бейнесі тұрған кезде ғана тілді меңгеру нәтижелі болады. Сөйлеуді игеру нәрестелік шақтан басталған қарым-қатынас қажеттілігінің әрі қарай дамуымен тығыз байланысты.
Маңызды шарт
Сөздік қарым-қатынас баладан түсінікті сөйлеп, ойын айқын құрастыруды талап еткенде қалыптасады. Егер үлкендер баланың әр тілегін сөзсіз-ақ «іліп әкетіп» отырса, тіл дамуына түрткі әлсірейді.
Ерте сәбилік шақ — тілді дамыту үшін өте сезімтал (сензитивті) кезең. Егер бала қандай да бір себеппен 2–3 жас аралығында тіл дамуына қажетті жағдайлардан айырылса, кейін жіберілген олқылықтың орнын толтыру қиынға соғады. Сондықтан осы жаста баламен қарқынды сөйлесіп, бірлескен әрекет барысында сөз бен заттың, сөз бен әрекеттің байланысын нақты көрсетіп отыру қажет.
Үш жасқа қарай баланың үлкендердің сөзін түсінуі сапалық тұрғыдан өзгереді: ол тек жеке сөздерді ғана емес, өзіне тікелей бағытталмаған әңгімені де қызыға тыңдап, мазмұнын аңғара бастайды. Бұл — сөйлеуді баланың тікелей тәжірибесінен тыс болмысты танудың негізгі құралы ретінде қолдануға жол ашатын маңызды жетістік.
Ақыл-ой дамуы: әрекет арқылы ойлаудың қалыптасуы
Ерте сәбилік шақтың басында бала заттардың қасиеттерін қабылдап, олардың арасындағы қарапайым байланыстарды байқап, қолдана бастайды. Бұл заттық іс-әрекетті, ойынның қарапайым формаларын, сөйлеуді және алғашқы өнімді әрекеттерді игеру арқылы ақыл-ой дамуының алғышарттарын жасайды.
Затпен әрекет жасау барысында бала үшін шағын «проблемалық ситуациялар» пайда болады: қалай ашу керек, қалай біріктіру керек, қалай жету керек. Ол мұндай қиындықтарды қимыл арқылы шешуге талпынып, ойлаудың қарапайым көріністерін әрекет үстінде меңгереді. Сонымен қатар үлкендерге еліктеу де танымдық дамуды жеделдетеді: еліктеу арқылы бала әрекеттің үлгісін ұстап, оны өз тәжірибесіне енгізеді.
Адам мен жануар дамуының айырмасы
Жануар психикасының дамуы көбіне биологиялық бекіген тәжірибенің тұқымқуалауы арқылы іске асады. Ал адамның психикалық функциялары бала қоғамдық-тарихи тәжірибені игеру барысында дамиды: адамдар әлемінде, адам заттары мен қарым-қатынастары әлемінде қалыптасады.
Адамның жоғары психикалық қызметі жанама сипатта болады: белгілер, таңбалар және сөз ақпаратты жеткізу мен сақтаудың құралы ретінде қызмет етеді. Бұл құралдарды меңгеру — жеке дамудың өзегіне айналады, ал оны ұрпаққа жеткізудің ұйымдасқан жолы — оқыту. Сондықтан оқыту баланың психикалық дамуында айқындаушы рөл атқарады.
Мектепке дейінгі кезең: әлеуметтік жағдай және ойын
Мектепке дейінгі жастағы баланың дамуының әлеуметтік ситуациясы оның жетекші іс-әрекеттерінен, әсіресе сюжеттік-рөлдік ойыннан айқын көрінеді. Үлкендер өміріне араласу талабы мен қажетті білім мен іскерліктің әлі толық болмауы баланы сол өмірді өз шамасына сай ойын арқылы игеруге әкеледі.
Қоғамдық тәрбие жүйесінің мүмкіндігі
Мектепке дейінгі мекемелерде оқыту бағдарламалары жүзеге асып, балалардың бірлескен іс-әрекеттерінің алғашқы түрлері қалыптасады, қоғамдық пікірдің бастамалары пайда болады. Зерттеулер көрсеткендей, психикалық дамудың жалпы деңгейі мен мектепке даярлық тұрғысынан балабақшада тәрбиеленген балалар көбіне үйде ғана болған құрдастарынан жоғарырақ нәтиже көрсетеді.