Қазақстан бейнелеу өнері шығармаларының тақырыптары сан алуан
Қазақ және Қазақстан бейнелеу өнері: ұғымы, түрлері, жанрлары
Қазақ бейнелеу өнері — ұлттық көркем мәдениеттің ажырамас бөлігі. Ал Қазақстан бейнелеу өнері осы өлкеде еңбек еткен суретшілердің шығармашылығы мен олардың туындылары арқылы қалыптасқан кең өріс. Қазақ суретшілері, әдетте, графика, кескіндеме, сәндік-қолданбалы өнер, мүсін және дизайн бағыттары бойынша бірнеше топқа бөлінеді.
Негізгі түрлері
- Графика
- Кескіндеме
- Сәндік-қолданбалы өнер
- Мүсін
- Дизайн
Жанрлық тармақталу
Қазақ бейнелеу өнерінің кез келген түрі тарихи, тұрмыстық, әскери, анималистік және басқа да жанрларға бөлінеді. Ал графика мен кескіндемеде натюрморт пен пейзаж сияқты жанрлар айқын көрінеді.
Тақырыптық әлемі және мұраның сақталуы
Қазақстан бейнелеу өнері тақырып жағынан ерекше бай. Туындыларда ежелгі дәстүрлер мен ұлттық ойындар, айтыс, ұлттық киім, тұрмыстық заттар, тарихи кезеңдер (Азамат соғысы, Қазан төңкерісі, Ұлы Отан соғысы), ана бейнесі, тарихи тұлғалар, сондай-ақ қазіргі еңбек, өнер, әдебиет, музыка, ғылым және қоғамдық қайраткерлер образдары кең қамтылады.
Көрмелік кеңістік
Қазақстан суретшілерінің көптеген еңбектері республикалық, шетелдік және халықаралық көрмелерде көрсетілді.
Қорлар мен музейлер
Көптеген туындылар Ә. Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінде, Қазақстан Суретшілер одағы, Дизайнерлер одағы, Мәдениет министрлігі қорларында және суретшілердің жеке жинақтарында сақталған.
Зерттелуі
Суретшілер шығармашылығы туралы кітаптар мен монографиялар жарық көріп, мерзімді басылымдарда жүздеген мақалалар жарияланды.
Құрметті атақтар мен марапаттар
«Қазақстанның халық суретшісі» атағы берілген тұлғалар (іріктеме)
Қазақ бейнелеу өнерінің негізін қалаған бірқатар шеберлерге еңбегі үшін жоғары атақтар берілді. Олардың қатарында: Ә. Қастеев (1944), Қ. Телжанов (1963), Х. Наурызбаев (1969), Н. Нұрмұхаммедов (1975), С. Мәмбеев (1979), Е. Сидоркин (1980), Н. Гаев (1980), С. Романов (1981), М. Кенбаев (1985), Ә. Ысмайлов (1985).
«Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері» атағы (іріктеме)
Бұл құрметті атақ әр жылдары көптеген суретшілерге берілді: Ә. Қастеев (1942), Н. В. Цивчинский (1951), А. Ненешов (1954), Х. Наурызбаев (1960), Ә. Ысмайлов (1960), А. Ғалымбаева (1961), П. Зальцман (1962), Н. Гаев, М. Кенбаев, С. Мәмбеев, Н. Нұрмұхаммедов (1963), В. Онтоншенко-Оленов, Е. Сидоркин, К. Шаяхметов, Г. Исмайлова (1965), Е. Говорова, К. Қожықов, М. Лизочуб (1966), В. Крылов (1970) және басқа да көптеген есімдер.
Мемлекеттік сыйлықтар және жастар сыйлықтары
Қазақстан суретшілерінің бірқатары мемлекеттік сыйлықтарға ие болды: Ә. Қастеев (1966), Қ. Телжанов (1967), Е. Сидоркин (1970), А. Ғалымбаева (1972), Т. Досмағанбетов (1976), Н. Нұрмұхаммедов (1978), У. Әжиев (акварель сериялары үшін), Е. Сергебаев (1982) және басқалар. Сонымен бірге жас суретшілерге Қазақстан жастар сыйлықтары да табысталып отырды (мүсін, графика, иллюстрация, анимация, монумент өнері салалары бойынша).
Қазақстан бейнелеу өнерінің кезеңдері
Қазақстан бейнелеу өнері тарихын оқыту мен түсіндіруде бірнеше кезеңді айқындауға болады. Бұл кезеңдер суретшілердің шығармашылық бағытына, тарихи жағдайға және кәсіби мектептердің қалыптасуына байланысты.
I кезең: төңкеріске дейінгі бастау
Қазақ топырағындағы алғашқы кәсіби бейнелер мен ізденістер. Бұл кезең Шоқан Уәлиханов пен Мақы Уәлиханов шығармашылығымен, сондай-ақ Т. Шевченко, В. Залецкий, В. Верещагин еңбектерімен сабақтас қарастырылады.
II кезең: Қазан төңкерісінен соғыстан кейінгі жылдарға дейін
Н. Хлудов, Ә. Қастеев, К. Баранов, А. Бортников, Н. Крутильников, М. Лизочуб, А. Черкасский, Ә. Ысмайлов, К. Ходжиков сияқты алғашқы буын шеберлердің еңбектерімен сипатталады.
III кезең: 1950-жылдардан бергі кәсіби кемелдену
А. Ғалымбаева, Г. Исмайлова, Қ. Телжанов, М. Кенбаев, С. Мәмбеев, Н. Нұрмұхаммедов, С. Романов, Х. Наурызбаев, К. Шаяхметов, Е. Сидоркин және басқа авторлар шығармашылығы кеңінен талданады.
IV–VI кезеңдер: 1960–1980-жылдар және жаңа толқын
1960-жылдардан бастап Қазақстан мен Ресейде кәсіби білім алған суретшілер (С. Айтбаев, Т. Тоғысбаев, Ж. Шарденов, Е. Мергенов және т.б.) өнерге тың тіл, жаңа тақырып әкелді. 1970–1980-жылдары танылған және кейінгі жас буын өкілдері (Қ. Тыныбеков, Б. Зауырбекова, Ә. Нақысбеков, Е. Төлепбаев және т.б.) көркемдік ізденістерді кеңейтті.
Негізгі салалар: графика, кескіндеме, мүсін, сәндік-қолданбалы өнер
Графика
Графика саласында Н. Гаев, Б. Табиев, Е. Говорова, Ә. Ысмайлов, Е. Сидоркин, К. Қожықов, П. Зальцман, А. Хайдаров және басқа шеберлердің өнімді еңбегі аталады. Тақырыптық мысал ретінде М. Қисамединовтың «Махамбет», Е. Сидоркиннің «Абай» және «Абай жолы» сериялары, Ә. Қастеевтің «Түрксіб» туындысы көрсетіледі.
Кескіндеме
Кескіндемеде Ә. Қастеев, Қ. Телжанов, А. Ғалымбаева, Г. Исмайлова, М. Кенбаев, С. Мәмбеев, Н. Нұрмұхаммедов, С. Романов сияқты халыққа кең танылған есімдер айрықша аталады. Олардың «Көкпар», «Дастархан», «Қымыз», «Жайлауда» сияқты еңбектері мазмұны мен көркемдік деңгейі жағынан құнды.
Мүсін
Мүсін өнерінде Х. Наурызбаев, Т. Досмағанбетов, Е. Мергенов, Б. Төлеков, Е. Сергебаев, Р. Ахметов сияқты тұлғалардың еңбегі ерекше бағаланады. Абай, Ә. Жангелдин, М. Әуезов ескерткіштері мен портреттік жұмыстар ұлттық мүсін өнерінің биік белесі ретінде айтылады.
Сәндік-қолданбалы өнер
Бұл салада Г. Иляев, Қ. Тыныбеков, М. Қалқабаев, Д. Шоқпаров, Б. Зауырбекова, С. Бөлтірікова, Г. Жалмұханов және басқа шеберлердің шығармашылығы Қазақстан өнері тарихында құрметті орын алады.
Жаңа бағыттар: абстракция және заманауи ізденістер
Соңғы кезеңдегі маңызды үрдістердің бірі — абстракцияға бетбұрыс. Бұл бағыттағы шығармалар бір туындының өзінде терең ойды жинақтап, кең ауқымды тақырыптарды жаңа көркемдік тілмен ұсынады. Аталған бағытта А. Ниязбеков, М. Қасымбеков, А. Губашев, А. Мыңлыбаева, Р. Абдулов, Р. Аспандиярова, С. Сүлейменова, А. Есдәулетов сияқты суретшілердің еңбектері белгілі. Ерекше аталатын туындылар: М. Қасымбековтың «Көкпар», А. Губашевтың «Арал қасіреті».
Ұлттық болмыс: салт-дәстүр, ойын, тарих және дала бейнесі
Қазақ бейнелеу өнерінде ұлттық салт-дәстүр, тұрмыс-тіршілік, дала тарихы мен ұрпақ сабақтастығын жан-жақты бейнелеген еңбектер көп. Бұл арнада Ш. Уәлиханов, Ә. Қастеев, Е. Сидоркин, М. Қисамединов, Қ. Телжанов, Е. Төлепбаев, В. Фролова, Қ. Тыныбеков, М. Кенбаев сияқты суретшілердің туындыларын оқу үдерісінде мысалға келтіруге болады.
Айтыс және дәстүр
Жамбылға арналған айтыс тақырыптары, қонақжайлық, ас беру сияқты дәстүрлік сюжеттер көркем образға айналған.
Ұлттық ойындар
«Көкпар», аңшылық дәстүр, құсбегілік, жылқыны үйрету мәдениеті көптеген кескіндемелік және графикалық еңбектерде көрініс табады.
Айша Ғалымбаева феномені
Айша Ғалымбаеваның «Үш ғасыр», «Дастархан», «Бір кесе қымыз» натюрморттары, «Дала қызы» картинасы және ұлттық киім эскиздері ұлттық образ жасау мәдениетінде айрықша орын алады.
Тамыр: ежелгі бейнелер мен «аң стилі»
Қазақстан бейнелеу өнері тарихында ертедегі жартастағы суреттердің орны бөлек. Көшпелі өмір салты, мал шаруашылығы және қолөнерге қажет материалдардың (жүн, тері, шикізат) тұрмыспен сабақтастығы халық өнерінің мазмұнын да, формасын да айқындады.
Жылқы культі және далалық символика
Көшпелілер дүниетанымында жылқының орны ерекше: «Ат — адамның қанаты» деген ұғым мәдени кодқа айналған. Маңғыстау мен Қаратаудағы жартас бейнелерінде тұлпар ізіне қатысты «Тұлпар тас» деп аталатын нышандар кездеседі. Ұлттық ойындардың (көкпар, қыз қуу және т.б.) қалыптасуы да осы өмір салтымен байланысты.
Сақ дәуірі және «аң стилі»
Қазақстан аумағынан табылған сақ дәуірі ескерткіштері «аң стилімен» тығыз байланысты. Ерте кезеңде аңдар бейнесі шындыққа жақын берілсе, кейінірек стильдеу мен ықшамдау күшейіп, бейне біртіндеп ою-өрнек мотивіне айналды. «Қошқар мүйіз», «бөрі бас», «ат құлақ» сияқты өрнектердің қалыптасуы осы үдерістермен сабақтас.
Есік қорғаны және «Алтын адам»
«Аң стилінің» жарқын үлгілерінің бірі — Алматы маңындағы Есік қорғанынан табылған «Алтын адам». Киім бөлшектеріндегі қанатты тұлпар, құс қанаты, жыртқыш бейнелері — символдық ойлау мен жоғары шеберліктің дәлелі. Сонымен қатар оюлармен көмкерілген төрт аяқты үстел тәрізді заттар да осы кезеңнің ерекше мұралары ретінде аталады.
Тас қашау, тас мүсін және түркі мұрасы
Түрік қағанаты дәуірінде тасқа бедерлеу өнері жоғары деңгейге көтерілді: бірінде тас бетіне сызық арқылы бейне түсірілсе, екіншісінде көлемді мүсіндер жасалды. VIII–XIV ғасырларда кең тараған тас адам мүсіндерінде әскери тұлғалар, малшылар, ел ағалары, әйелдер бейнелері, киім-кешек бөлшектері, қару-жарақ, әшекей, тіпті музыка аспаптары да анық сомдалады. Бұл дәстүрді қыпшақ, қарлық, оғыз тайпалары жалғастырып, кейінгі қазақ көркем мәдениетінің негізіне айналдырды.
Шоқан Уәлиханов: ғылыми көзқарас пен суретшілік мәдениет
Өнерге келуі және тақырып аясы
Қазақ бейнелеу өнерінде Шоқан Уәлихановтың орны ерекше. Ол тұңғыш ағартушы-ғалымдардың бірі болумен қатар, сурет өнерімен де жүйелі айналысты. Бейнелеу өнері негіздерін кадет корпусында оқыған кезінде И. Пономаревтен меңгерген. Оның суретшілік тәжірибесі ғылыми зерттеу жұмыстары мен Шығыс елдеріне жасаған сапарларымен тығыз байланыста дамыды.
Негізгі жанрлары және кезеңдері
Шоқан еңбектерінде пейзаж бен портрет айрықша орын алады. Оның шығармалары шартты түрде: Құсмұрында салған ерте суреттері, кадет корпусындағы жұмыстары, Жоңғар Алатауына сапар кезіндегі және Қытайға барғандағы еңбектері болып жіктеледі. Белгілі туындылары: «Боранбай», «Қашқар қызы», «Тезек төре», «Автопортрет», сондай-ақ «Сырымбет», «Жоңғар Алатауы» сияқты пейзаждық нұсқалар.
Шоқан Уәлиханов сурет салумен қатар барған жерлерінің географиялық карталарын да түсірген. Оның XIX ғасырдың екінші жартысында жасаған кейбір суреттері сол кезеңдегі «Воскресный досуг» және «Нива» журналдарында жарияланған.
Қазақстан тақырыбын бейнелеген орыс және шетел суретшілері
В. Верещагин және Т. Шевченко мұрасы
XIX ғасырдың екінші жартысында В. Верещагин Орта Азия мен Қазақстанға сапар жасап, халық тұрмысын, мәдениеті мен дәстүрін зерттеді. Ол кейіпкер образын ашумен қатар антропологиялық ерекшеліктерге де мән берді. Қазақ жеріндегі сапарларына қатысты «Шу өзенінің жағасындағы қазақ киіз үйі», «Алатауда», «Аңшы қазақ», «Мешіт есігінің алдында» сияқты тақырыптар аталады.
Білім беру кеңістігіндегі мүмкіндіктер
Қазақ бейнелеу өнері жанрлық та, тақырыптық та тұрғыдан кең дамыған. Сондықтан оқушыларды графика, кескіндеме, сәндік-қолданбалы өнер, мүсін түрлерімен, сондай-ақ тұрмыстық, тарихи, анималистік, портрет, пейзаж жанрларымен сабақ барысында да, сабақтан тыс уақытта да таныстыруға мол мүмкіндік бар.