Қазақша рефераттар

Тұқым қуалаушылық

Даму: жеке адамды қалыптастырудың күрделі үдерісі

Даму — жеке адамды жетілдірудің өте күрделі әрі диалектикалық үдерісі. Бала дүниеге келгенде анадан туа біткен нақты идеялар мен түсініктерді, сондай-ақ өжет, жұмсақ немесе байсалды мінезді дайын күйінде алып келмейді. Адамгершілік, әуестік, белсенділік, батылдық сияқты қасиеттер даму барысында қалыптасады, өйткені өсіп-жетілуіне әлеуметтік тәрбие мен орта айқын әсер етеді.

Адамның дамуы және дүниені тануы түрлі әлеуметтік жағдайларға байланысты. Сондықтан мінезінде әртүрлі ерекшеліктер мен үдерістер пайда болады. Баланың дамуына ықпал ететін негізгі факторларға тұқым қуалаушылық, әлеуметтік орта, тәрбие және басқа да ықпалдар жатады.

Негізгі ықпал ететін факторлар

  • Тұқым қуалаушылық

    Биологиялық ұқсастықтар мен кейбір табиғи нышандардың берілуі

  • Әлеуметтік орта

    Қатынас, іс-әрекет, мектеп, қоғам ықпалы

  • Тәрбие

    Құндылықтар мен мінез-құлықтың мақсатты қалыптасуы

Тұқым қуалаушылық: биологиялық ұқсастық пен табиғи нышандар

Тұқым қуалаушылық — ұрпақтың ата-анасына биологиялық тұрғыдан ұқсастығын білдіретін құбылыс. Кейде баланың сырт келбетіне қарап-ақ «әкесіне» немесе «шешесіне» ұқсап қалғанын байқауға болады. Бұл кездейсоқ емес: шаш пен көздің түсі, тері пигменті, бет әлпет, бас формасы, жүріс-тұрыс, өзін ұстау мәнері сияқты ерекшеліктер тұқым қуалау арқылы берілетін биологиялық ұқсастықты аңғартады.

Сонымен қатар бала қимыл-қозғалыс мүшелерінің дамуына қатысты кейбір ерекшеліктерді, жүйке жүйесінің функционалдық қасиеттерін, кей жағдайда дауыс тембрін, музыкаға, биге, математикаға бейімділік сияқты өте нәзік қабілеттерді де тұқым қуалауы мүмкін. Алайда мұндай нәзік ерекшеліктердің тұқым қуалау арқылы берілуі сирек кездеседі.

Мысал: музыкалық қабілет пен орта әсері

Мәселен, әйгілі композитор Иоганн Себастьян Бахтың ұрпақтарында 300 жыл ішінде шамамен 20 шақты музыкант болғаны айтылады. Мұны бір жағынан отбасы мүшелерінде табиғи мүмкіншіліктің (нышанның) болуы, екінші жағынан отбасындағы музыкалық дәстүр мен музыкалық тәрбиенің ықпалы ретінде қарастырған жөн.

Орта: табиғи және әлеуметтік ықпал

Табиғи орта

Табиғи орта — табиғат жағдайларының адамның тұрмысына және қызметіне ықпал етуі. Жылы және суық климат халықтардың өмір салтына, кәсібіне елеулі әсер етеді: климаты ыстық өңірлерде егіншілік басым болса, солтүстік жақта балық аулау, бұғы шаруашылығы сияқты кәсіптер кең тараған. Табиғат жағдайына байланысты мінез-құлық ерекшеліктері де байқалуы мүмкін.

Әлеуметтік орта

Әлеуметтік орта — жеке адамның мінез-құлқының дамуына ықпал ететін әлеуметтік қатынастар мен адамдардың көпқырлы іс-әрекеттері. Мектеп, отбасы және қоғам ықпалы нәтижесінде баланың дүниетанымы, құлықтық және эстетикалық қасиеттері қалыптасады.

Егер ортаның адам қалыптасуындағы рөлі шамалы болса, орта адамның қажеттілігін толық қанағаттандыра алмайды. Адам өз дамуына қажет «материалды» әлеуметтік ортадан жинақтайды.

Негізгі ой

Бала әлеуметтік ортадан тыс қалса, оның даму деңгейі жануарлардан жоғары болмайды. Жеке тұлға болып қалыптасу үшін адам міндетті түрде адамдар арасында өмір сүруі қажет.

Әлеуметтік ортасыз даму мүмкін емес: тарихи дерек

Ғылыми деректер Африкада, Үндістанда, Индонезия ормандарында түрлі себептермен аңдардың індерінде, әлеуметтік ортадан тыс өмір сүрген балалардың санасын ояту мен қабілетін қалыпты деңгейде дамытудың аса қиын, тіпті мүмкін еместігін көрсетеді.

Камала мен Амала оқиғасы (1920)

1920 жылы Үндістандағы Гадамури ауылында тұрғындардың хабарлауымен аңшылар қасқырдың інінен бет-әлпеті адамға ұқсайтын, бірақ төрт аяқтап жүретін екі қыз баланы табады. Оларға Камала және Амала деген ат қойылады. Камала шамамен 7–8 жаста, ал Амала 2 жаста болған.

Амала көп ұзамай қайтыс болады. Камала күн сәулесінен және оттан қатты қорқып, тек шикі ет жеп, төрт аяқтап жүріп, көбіне күндіз ұйықтап, түнде бөлмені кезіп жүретін. Оның белгілі уақытта (кешкі ондар шамасында, түнгі бірлерде, таңға жуық) ұлитын әдеті болған.

Камаланы адамға бейімдеу өте қиынға соғады. Адамдар арасында екі жыл жүргеннен кейін ғана ол түрегеп тұруды және екі аяқпен жүруді, біртіндеп түнде ұйықтауды, тамақты қолымен жеуді үйренеді. Ал тіл үйрету бұдан да қиын болды: жеті жыл ішінде Камала небәрі 45 сөзді ғана түсінген.

15 жасында

Ақыл-есі 2 жасар баланың деңгейіндей

17 жасында

Ой-өрісі 4 жас шамасындағы деңгейге әрең жеткен

Өмірі

Камала 17 жасқа дейін өмір сүрген

Соңғы жылдары орталық Австралияда және Филиппиннің Минданао аралы ормандарынан табылған «жабайы адамдардың» сана-сезімі өте төмен деңгейде екені байқалған. Олардың тіршілік әрекеті алғашқы қауымдық кезеңдегі өмір салтына ұқсас болған.

Педагогика тұрғысынан қорытынды

Педагогика адам дамуындағы әлеуметтік ортаның ықпалын мойындайды және оған зор мән береді. Дегенмен ортаны жеке тұлғаның дамуын толық шешетін, бәрін алдын ала анықтайтын бірден-бір фактор ретінде қарастырмайды.