Қарт кісілерді әлеуметтік қолдау жүйесінің дамуы
Кіріспе
Қазақстандықтардың әл-ауқатын, қауіпсіздігін жақсарту, өркендеу мен дамуды қамтамасыз ету — елдің ұзақмерзімді басымдықтарының бірі. Қазақстан-2030 стратегиясында Президент Н.Ә. Назарбаев атап өткендей, мемлекеттік дамудың негізгі бағыттарының қатарында тұрғындардың материалдық және әлеуметтік әл-ауқатын көтеру мәселесі айрықша орын алады.
Әлеуметтік жағдайды жақсарту, халықтың әлжуаз топтарын қолдау және қорғау — мемлекеттік әлеуметтік саясаттың маңызды міндеті. Бұл тұрғыда демографиялық мәселелерге де елеулі көңіл бөлінеді, өйткені халықтың құрылымындағы өзгерістер әлеуметтік қолдау жүйесінің мазмұны мен ауқымына тікелей ықпал етеді.
Аға буынға құрмет — қоғамдық жауапкершілік
Қазіргі таңда мемлекет аға буын өкілдерін құрметтеуді, олардың даналығы мен тәжірибесін кейінгі ұрпаққа үлгі етуді маңызды құндылық ретінде қарастырады. Соғыс жылдарында ардагерлер ерлікпен бейбітшілікті қорғап, ауыртпалықты бастан өткерді; соғыстан кейінгі кезеңде құлдыраған халық шаруашылығын қалпына келтіруге елеулі еңбек сіңіріп, ел экономикасының дамуына үлес қосты. Ардагерлер алдындағы борышты сезіну — тек моральдық парыз ғана емес, күнделікті қамқорлық пен қолдауды қажет ететін әлеуметтік міндет.
Ел болашағын ойласақ, бүгіннен бастап әлеуметтік жауапкершілікті күшейту қажет. Асыл мұрамызды қадірлеу — ортақ парыз. Алайда соңғы жылдары Қазақстан халқы құрамында қарт адамдардың үлес салмағы артып, халықтың қартаю үдерісі айқын байқалады.
2006 жылғы көрсеткіш
65 жастан асқан азаматтардың үлесі — 7,4%.
2030 жылға болжам
65+ жас тобының үлесі — 11,5% деңгейіне жетуі мүмкін.
Қартаю үдерісіне әсер ететін негізгі факторлар
- Бала туу деңгейінің төмендеуі.
- Өлім-жітім деңгейінің жоғары болуы (әсіресе еңбекке қабілетті жастағылар арасында).
- Көші-қон үдерістері.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше елдерде соңғы 30 жылда орташа өмір сүру ұзақтығы ерлерде шамамен 6 жылға, әйелдерде 6,5 жылға артқаны байқалады. Қазақстанда да соңғы 10 жыл ішінде өмір сүру ұзақтығының тұрақты өсім үрдісі қалыптасып келеді.
Дегенмен демографиялық қартаюдың бір маңызды себебі — балалардың туу санының кемуі. Соңғы 10 жылда жас ұрпақтың үлес салмағы 24–44% аралығында қысқарғаны атап өтіледі. Нәтижесінде зейнет жасындағы азаматтардың үлесі 15 жасқа дейінгі балалар үлесінен асып түсу үрдісі байқалады. Болашақта бұл жағдай күрделене түсіп, егде жастағы адамдар санының өсуіне алып келуі ықтимал.
Демографиялық құрылымдағы өзгерістер
Халықаралық жіктеулерге сүйенсек, 2008 жылдың өзінде ел халқының құрылымы демографиялық қартаю кезеңіне сәйкес келуі мүмкін. Балалар мен жасөспірімдердің үлесі 65 және одан жоғары жастағы топ үлесінен аз ғана жоғары болуы ықтимал.
Сондай-ақ 70 жастан асқан азаматтардың үлесі бірқатар деректерде 28,3% шамасында көрсетіледі, бұл еңбекке қабілетті жас шегінен едәуір жоғары топтың ұлғаюын білдіреді. Ұзақ өмір сүрушілер үлесінің тұрақты өсуі мемлекет жауапкершілігін күшейтеді.
Демографиялық үрдістер көрсетіп отырғандай, қарт адамдармен жүргізілетін әлеуметтік жұмыстың ауқымы мемлекеттік маңызы бар мәселе. Бұл бағытта қолдаудың тиімді жүйесін қалыптастыру, қызметтердің қолжетімділігі мен сапасын арттыру, сондай-ақ саясат тетіктерін жетілдіру өзекті болып қала береді.