Қазақ байлары ірі мал иелері
Қазақ хандығының әлеуметтік құрылымы
Қазақ қоғамы тарихи тұрғыдан бірнеше әлеуметтік топқа жіктелді. Бұл жіктелу билік иерархиясын, әскери міндеттерді, жер-суға иелік ету тәртібін және күнделікті өмірдегі қатынастарды айқындады.
Жоғары билік
- Хан және сұлтандар
- Әкімшілік, әскери және сот билігі
- Төрелік әулет артықшылықтары
Қоғамның тірегі
- Билер, батырлар, байлар
- Шаруалар, қоңсылар
- Төлеңгіттер, құлдар мен күңдер
Хан
Қазақ қоғамындағы жоғарғы мемлекет басшысы — хан. Қазақ хандары Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тараған әулеттен шықты. Ханның қолында әскери және азаматтық билік шоғырланды; ол әскердің бас қолбасшысы саналды.
Ханның негізгі функциялары
- Мемлекеттік басқарудың жоғарғы тетіктерін үйлестіру
- Әскерді басқару және қорғаныс ісін ұйымдастыру
- Жалпыұлттық саяси шешімдерге бастамашылық ету
Сұлтандар
Ханнан кейінгі жоғарғы мемлекеттік билік сұлтандардың қолында болды. Олар ханның негізгі тірегі саналып, хан сайлауы көбіне сұлтандардың арасынан жүзеге асты. «Сұлтан» атағы тек Шыңғыс хан әулетінен тарағандарға берілді.
Сұлтандар ханның тапсырмасымен белгілі ру-тайпаларға және олардың көшіп-қонатын жайылымдарына ықпал етті. Олар жергілікті әкімшілік билікті жүргізіп қана қоймай, әскери және сот билігінің тізгінін де ұстады. Сондықтан сұлтан билігінің саяси да, аумақтық та маңызы зор болды.
Ақсүйек және қарасүйек
Қазақ қоғамы дәстүрлі түрде ақсүйек және қарасүйек болып екіге бөлінді. Ақсүйектерге Шыңғыс хан ұрпақтары — төрелер жатты. Хандар мен сұлтандар осы төрелерден шықты.
Мұндай жіктелу Шыңғыс ұрпақтарының билігін ұзақ мерзімге орнықтыруға және олардың артықшылықтарын құқықтық-әлеуметтік тұрғыда бекітуге қызмет етті.
Діни адамдардың мәртебесі (қожалар)
Ақсүйектердің екінші маңызды тобы — қожалар. Олар ислам дінін алғашқы таратушылардың ұрпақтары ретінде қоғамның рухани кеңістігінде ықпалды орын алды.
Насихат
Ислам құндылықтарын тарату, діни тәртіпті қалыптастыру.
Молдалық
Діни рәсімдер мен қауымдық діни қызметтерді атқару.
Оқу-ағарту
Діни білім беру және сауат ашу ісіне ықпал ету.
Билер
Қазақ қоғамында ерекше рөл атқарған ықпалды топ — билер. Би — беделі жоғары, қоғам мойындаған лауазым иесі. Кей зерттеулерде «би» атауы бұрынғы «бек» сөзінің өзгерген түрі деген пікір айтылады.
Билердің өкілеттігі
- Әкімшілік билік: ру-тайпаларды немесе белгілі бір өңірді басқару.
- Сот билігі: даладағы сот істерін жүргізу, үкім мен шешім шығару, тергеу-сот процесін ұйымдастыру. Олар әдет-ғұрып құқығын да, шариғат нормаларын да жетік білді.
- Әскери және дипломатиялық қызмет: соғыс кезінде қолбасшылық, елшілік және бітімгерлік міндеттер.
Билердің көпшілігі зеректігімен, шешендігімен және әділдігімен танылды. Көшпелі ортада қақтығыстар жиі болғандықтан, қоғамдық өмірдің өзі белгілі дәрежеде әскериленген сипат алды.
Батырлар және байлар
Батырлар
Сыртқы қауіп-қатер жиі күшейген кезеңдерде халықты отан қорғауға жұмылдыратын ерекше әлеуметтік топ — батырлар қалыптасты. Олар әскери беделімен, ұйымдастырушылық қабілетімен және ерлік дәстүрімен танылды.
Байлар
Үстем топ өкілдерінің негізгі бөлігі — байлар. Олар ірі мал иелері болып, дәулетінің арқасында кең жайылымдарға және шаруашылыққа қажет нысандарға иелік етті.
Шаруалар және қоңсылар
Қазақ қоғамының көпшілік бөлігін шаруалар құрады. Шаруа — жеке басы тәуелсіз, ерікті қоғам мүшесі. Оның жеке шаруашылығында өз қажеттілігін өтейтін малы болды.
Шаруалардың негізгі күнкөріс түрлері
- Мал шаруашылығы
- Егіншілік (кей өңірлерде)
- Қолөнер кәсібі
- Аңшылық және балық аулау
Қоңсы шаруалар — ауқатты ауылдарға қоңсы қонып, байлардың, билердің, сұлтандардың малын бағып, солардың көмегімен көшіп-қонып жүрген кедей шаруалар тобы.
Ең қорғансыз топ
Мал-мүлкі, үй-жайы, кейде тіпті отбасы да жоқ ең әлсіз әлеуметтік топ байғұс деп аталды.
Төлеңгіттер
Ерекше әлеуметтік топ — төлеңгіттер. Жаугершілік кезеңдерде олар хан, сұлтандар, билер мен батырлардың төңірегіне нөкер ретінде топтасты.
Бейбіт кезеңдегі қызметтері
- Иелерінің шаруашылығын қамтамасыз ету
- Салық жинау ісіне қатысу
- Хабаршы, елшілік шаруаларын атқару
Құлдар мен күңдердің құқықтық мәртебесі
Қазақ қоғамында патриархалдық (үй шаруашылығындағы) құлдық та болды. Құлдың ешқандай құқығы да, еркі де болмады: қожайын оны жазалауға да, сатуға да ерікті еді. Кей деректерде құл құны аңшы итке немесе аңшы құсқа теңестірілген жағдайлар да кездеседі.
Күң
Құлдың әйелі немесе құлдыққа түскен әйел күң деп аталды.
Құлдыққа түсу себептері
- Тұтқынға түсу
- Борышқа батудан туындаған тәуелділік
Құлдардың саны көп болмаған және олар материалдық игіліктерді молайтудың негізгі көзіне айналмады. Өмірі ауыр болғанымен, уақыт өте құлдықтан босату жағдайлары да жиі кездескен. Бұл — қазақ қоғамындағы адамгершілік ұстанымдардың көрінісі ретінде бағаланады.
Қорытынды
Қазақ хандығының әлеуметтік құрылымы билік пен жауапкершілікті нақты бөлген жүйе болды: хан мен сұлтандар басқару мен қорғанысқа, қожалар рухани кеңістікке, билер құқық пен бітімге, батырлар ел қорғауға, байлар шаруашылық қуатқа, ал шаруалар қоғамның негізгі еңбек өзегіне сүйенді. Төлеңгіттер қызметтік міндет атқарса, құлдық институты болғанымен, оның ауқымы шектеулі әрі кей жағдайда босату тәжірибесі де кездескен.