Еділмен қоштасу толғауын жатта
Лекцияның мақсаты мен жоспары
Лекцияның мақсаты — Қазтуған жыраудың шығармашылығымен таныстыру және толғауларының мәнін ашу.
Қазтуған жырау Сүйінішұлы (XV ғ.) шығармашылығының өзіндік сипаты
Жыраудың шыққан ортасы және өмірбаянына қатысты мәліметтер
Жырау мұрасының жариялануы және зерттелуі
Қазтуған жырау туралы қысқаша дерек
Тегі мен дәуірі
Қазтуған Сүйінішұлы — жырау, жорық жыршысы, қазақ эпосын жасаушылардың бірі. Деректердің бір бөлігі оны XV ғасыр тұлғасы ретінде танытса, бірқатар зерттеулер оның Ноғайлы дәуірімен байланысын кейінгі кезеңдерге (XVII ғасырдың бірінші жартысы) жақындатады.
Жыраудың нақты туған және қайтыс болған жылдары дәл анықталмаған. Кей деректе шамамен 75 жасқа келгенде дүниеден өткен делінеді.
Туған өңірі
Қазтуған Еділ бойында, қазіргі Астрахань облысы аумағындағы Красный Яр маңында туған деген мәлімет кең тараған. Халық аузында ол «Қарға бойлы Қазтуған» аталып кеткен.
Жырау Еділ, Жайық, Жем, Сағыз, Ойыл өзендері бойын өз еркімен тастап кетпей, амалсыздан көшкен қасіретті көңіл күйін толғауларына арқау етеді.
Қоғамдық орны
Ол көшпенді әскери-аристократия өкілдерінен шыққан делінеді. Жаугершілік заманда қолбасы батыр әрі жорық жыршысы ретінде танылған.
Осы сипат жыраудың поэтикасына да ықпал етті: оның тілінде асқақ пафос, ерлік идеалы, бірлік ұстанымы айқын көрінеді.
Мұрасының сақталуы және зерттелуі
Жинақталуы
Қазтуған туралы алғашқы деректерді Сәкен Сейфуллин жинақтаған. Кейінгі дәуір ақындарының ішінде Мұрат Мөңкеұлы Қазтуған жайын көп толғап, оның ой-тұжырымдарын үзбей насихаттаған.
ҚР ҒА қолжазба қорында «Қазтуғанның қоныстан ауғанда айтқаны» деп аталатын толғау нұсқасы да сақталған. Бұл дерек Қазтуғанның жер, қоныс туралы пайымдарының Асан қайғы дәстүрімен үндес екенін аңғартады.
Басылымдары
- Қазтуған жырлары алғаш рет Ғ. Мұштақтың «Шайыр, яки қазақ ақындарының басты жырлары» еңбегінде жарияланған.
- Кейін «Ертедегі әдебиет нұсқалары», «Алдаспан», «15–18 ғасырлардағы қазақ поэзиясы», «Бес ғасыр жырлайды» жинақтарында жарық көрді.
- Дереккөз: «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы», 5-том.
Бізге жеткен мұра көлемі шектеулі: қазіргі таңда кең танылған негізгі үш толғау — «Бұдырайған екі шекелі», «Алаң да алаң, алаң жұрт», «Белгілі биік көк сеңгір». Алайда осы аз мұраның өзі-ақ Қазтуған поэзиясының қуатын, көркем ойлау ауқымын айқын танытады.
Поэтикасы мен көркемдік әлемі
Мадақ толғаудағы образ жасау
«Бұдырайған екі шекелі…» мадақ жырында жырау өзін әрі батыр, әрі жыр иесі ретінде сипаттап, метафоралық салыстырулар арқылы тұлғалық портретін сомдайды. Ол өзін алтын-күміспен емес, көшпенді дүниетанымындағы ең салмақты, ең қадірлі ұғымдармен теңейді: тарпаңды ұстар ұзын құрық, ақ орданы сүйейтін сырық, жас бураның тал шайнар өткір азуы, қыранның қуатты тырнағы.
Негізгі белгі
Бұл толғаудағы өзіндік портрет, теңеу, дыбыстық өрнек (аллитерация) — Қазтуғанның жорықшы, жауынгер жырау ретіндегі болмысын айқын көрсетеді.
Туған жермен қоштасу — ең биік көркемдік белес
Қазтуғанның ақындық қуатын ең айқын танытатын шығарма — туған жермен қоштасу толғауы, «Алаң да алаң, алаң жұрт». Еділ бойы — ата-баба қонысы, кіндік қаны тамған мекен. Сол себепті бұл толғауда көшудің ауырлығы қайғыға ұласса да, жырау түңілмейді: ерлік дәстүрін тірілтіп, асқақ үнмен елдік санаға қызмет етеді.
Идея өзегі
- Елдік пен бөлінбес бірлікті уағыздау
- Қайтпас ерлік дәстүрін дәріптеу
- Туған жердің қасиетін табиғат суреттері арқылы ашу
Әдеби дәстүр және ықпал
Қайнар көздер
Қазтуған нәр алған әдеби орта — көшпенділердің көне поэзиясы. Жырау дәстүрінің ірі өкілдері Кет-Бұға, Сыпыра жыраулар толғауларымен үндестік байқалады. Сондай-ақ Асан қайғы дүниетанымымен сабақтастық қоныс, жер, ел тағдыры мәселелерінен көрінеді.
Кейінгі буынға әсері
Қазтуғанның көркемдік үлгісі кейінгі ақын-жырауларға, әсіресе батыр ақындарға ықпал етті. Махамбет сияқты тұлғалардың сөз саптауында Қазтуған поэтикасына жақын екпін, пафос, образдау тәсілдері байқалады: портрет жасау, дәл теңеу, дыбыстық өрнек пен ырғақ қуаты.
Қазтуған эпостық жырлар да шығарғаны айтылады. Өкінішке қарай, олардың көпшілігі ел жадында толық сақталмаған. Дегенмен бізге жеткен санаулы толғаулардың өзі оның өршіл романтикаға суарылған жауынгер-ақын болғанын танытады.
Мәтіннен үзінділер (оқуға ұсыныс)
«Бұдырайған екі шекелі…» (үзінді)
Бұдырайған екі шекелі,
Мұздай үлкен көбелі,
Айдаса – қойдың көсемі,
Сөйлесе – қызыл тілдің шешені,
Ұстаса – қашағанның ұзын құрығы,
Қалайылаған қасты орданың сырығы,
Буыршынның бұта шайнар азуы…
Сүйінішұлы Қазтуған!
«Алаң да алаң, алаң жұрт» (үзінді)
Алаң да алаң, алаң жұрт,
Ағала ордам қонған жұрт,
Кіндігімді кескен жұрт,
Кір-қонымды жуған жұрт…
Жанға сақтау болған жұрт!
Өзін-өзі бақылау тапсырмалары
- 1 Қазтуған жыраудың өзіне арналған мадақ жырын талдаңыз.
- 2 Еділмен қоштасу толғауын жаттаңыз.
- 3 Қазтуған жырларында Асан қайғы сарыны қалай көрініс табатынын дәлелдеңіз.
- 4 Өлең-толғаулардың көркемдік сипатын (образ, теңеу, дыбыстық өрнек) айқындаңыз.
- 5 Қазтуған шығармаларының кейінгі жырауларға әсерін мысалдармен сипаттаңыз.
Ескерту
Берілген материалда Қазтуғанның өмір сүрген дәуіріне қатысты әртүрлі ғылыми тұжырымдар қатар кездеседі. Тапсырмаларды орындау кезінде дереккөздерді салыстырып, дәлелдеу мәдениетіне назар аударыңыз.