Әлихан Бөкейханның 1916 жыл тұсындағы қызметi туралы қазақша реферат 1916 жылдың 15 ғыркүйегiнен бастап 19 - 31 жас арасындағы қазақ жiгiттерi майдан жұмысына алына бастайды
1916 жылғы жарлық және ел ішіндегі ауыр ахуал
1916 жылдың 15 қыркүйегінен бастап 19–31 жас аралығындағы қазақ жігіттері майданның қара жұмысына алына бастады. Сол күндердің куәгерлері қалалар мен елді мекендердің іргесіне дейін халық лық толып, аттанып бара жатқан жігіттерді шығарып салуға жиналғанын айтады.
Куәгерлердің бірі: «Жігіттерді жөнелткенде жер қайысқан адам — еркек, әйел; у-шу, азан-қазан, жылап-сықтап… кетіп бара жатқан жігіттермен арыздасып, дүниені күңірентті, қайғырды… жалғыз қазақтың басына ақырзаман туғандай болды», — деп жазған.
Бұл — бұған дейін мұндай міндеттің мәнін білмеген, азаматтары алынғанда мемлекет тарапынан қамқорлық көрмеген, сондықтан биліктің әрекетін жаулық ретінде қабылдаған панасыз, момақан елдің күйі еді.
«Қазақ» газеті: ұйымдастырушы орталық және қоғамдық пікір мінбері
1916 жылғы 25 маусым жарлығынан кейін «Қазақ» газеті шын мәнінде бүкіл елді ұйымдастырушы орталыққа және қоғамдық пікір қалыптастырушы құралға айналды. Газет 22 қазандағы бас мақаласында майдан жұмыскерлерінің жағдайы қазақ сияқты бұрын мұндай іске ұшырамаған жұрт үшін оңай мәселе еместігін атап өтті.
Негізгі мәселе
Майданға алынған жігіттердің тұрмысы, қауіпсіздігі және құқықтық-әкімшілік қорғанысы — қоғамдық деңгейдегі өткір тақырыпқа айналды.
Маңызы
Газет сөзін тірек еткен зиялылар майдандағы және тылдағы нақты көмек тетіктерін іздеп, мемлекеттік құрылымдармен келіссөз жүргізді.
Әлихан Бөкейхан және Земство одағы: «бұратана бөлімі»
Осы кезеңде Әлихан Бөкейхан Земство одағы Бас комитетінің төрағасы князь Львовпен келіссөз жүргізіп, майдан жұмысына алынған бұратана жұмысшылармен жүйелі жұмыс істеу үшін «бұратана бөлімін» ашу туралы келісімге келеді.
Бөлімге жүктелген міндеттер
- Қазақ, өзбек, қырғыз, буряттар алынған өңірлерде тамақ беретін және ауру-сырқауды қарайтын орындар ашу.
- Мұндай орындарды бұратана жігіттері өтетін жолдарда, әсіресе теміржол станцияларында ұйымдастыру.
- Жұмысшылар орналасқан жерлерде күнделікті тұрмысқа қажетті өзге де қызмет түрлерін жолға қою.
- Қазақ даласы, Түркістан, бурят жеріндегі жұрттан көмекшілер сайлап, азық-түлік, киім-кешек (жылқы, қой еті, ірімшік, құрт, шекпен, тері шалбар, тон, тымақ, киіз) сатып алуды ұйымдастыру.
- Артында қалған туған-туыстармен байланыс орнатып, жігіттердің арасына хат-хабарды үзбей жеткізіп тұру.
Әлихан Бөкейхан бұл қызметтің ауқымын атап: «Земство одағы бастаған жақсы қызметті атқаруға бізден, қазақ баласынан зор қызмет керек», — деп жазды.
Баяндамалар мен өтініштер: нақты шаралар жүйесі
Әлихан Бөкейхан бастаған бұратана бөлімі Мәскеу, Минск, Киев қалаларындағы Земство және қалалық одақ комитеттерінде жасаған баяндамалары арқылы, сондай-ақ үкімет орындарындағы қабылдаулар мен түрлі өтініш хаттар арқылы майданға алынған жігіттердің бірқалыпты еңбек етуіне қажетті шараларды тұрақты түрде көтеріп отырды.
Мәскеудегі талаптар
Мәскеу Земство және қалалық одағында бұратана бөлімі атынан жасалған баяндамада билік орындарына жігіттердің тұрмысына қатысты 10 тармақтан тұратын өтініш ұсынылған.
Ең өзекті түйін: медициналық көмек және тіл кедергісі
Бұратана бөлімі үшін ең үлкен мәселелердің бірі — жұмысшыларға дәрігерлік көмек көрсету және оны дұрыс ұйымдастыру болды. Әлихан Бөкейханның «Қазаққа» жазған хатында: майданда науқастанған жігіттер Земство одағының майдандағы ауруханаларына жіберілгені айтылады. Алайда қиындық та айқын еді: дәрігерлер мен фельдшерлер қазақша білмеді, ал ауырған жігіттердің көбі орыс тілін меңгермеген.
Әбубәкір Алдияровтың қызметі
Өкінішке қарай, Әлихан Бөкейханның қазақ дәрігерлеріне жасаған үндеуі аз адамға ғана жеткен. Солардың бірі — Том қаласындағы дәрігер Әбубәкір Алдияров. Ол Міржақып Дулатұлымен бірге наурыз айының басында Минскіге келіп, қысқа уақыт ішінде майдан жұмысындағы қазақ жігіттеріне елеулі медициналық көмек көрсетті.
Минск маңындағы 9-дружина жігіттерінің атынан Нығметолла Қайымекеұлы «Қазаққа»: «Доктор Әбубәкір Алдияров жақсы қарап, көп пайдасы тиіп тұр. Бауырларына ерінбей еткен қызметі үшін тәңір жарылқасын айтамыз», — деп жазған.
1917 жыл: бөлімнің жабылуы және жұмыстың аяқталуы
1917 жылғы 28 шілдеде Минскідегі бұратана бөлімі өз жұмысын тоқтатты. Бөлімнің бастығы А. Кенжин істің бәрі Земство одағының бақылау бөліміндегі «бұратана столына» тапсырылғанын хабарлап, аурулар, қаза болғандар және ақшасы тимеген жігіттер туралы мәліметті сол жерден сұрау керектігін көрсетті.
Іздеу, жинақтау, елге қайтару
А. Кенжин өз хабарында Сейіл Жиенбаевқа рұқсат әперіліп, Орша, Смоленск, Вязьма, Орел, Пенза, Сызран, Самара және өзге қалаларға жіберілгенін жазады. Мақсат — әр жерде қалған жігіттерді бір орынға жинау, ауру мен қаза туралы дерек түгендеу және елге қайтару ісін үйлестіру.
Осылайша, 1917 жылдың шілдесінің соңы мен тамызының басында майдандағы жұмысқа алынған жігіттердің соңынан барып, оларға қызмет көрсеткен қазақ зиялыларының азаматтық ерлікке толы бір кезеңі аяқталды. Бұл — елдік үшін, сол елдіктің ертеңі үшін болған аласапыран күрестің жарқын көріністерінің бірі еді. Сол күрестің алдыңғы шебінде Әлихан Бөкейхан мен Ахмет Байтұрсынов басқарған «Қазақ» газеті тұрды.
Мәтін редакциялық өңдеуден өткізілді: орфография түзетілді, сөйлем құрылысы ықшамдалды, негізгі ойлар айқындалды.