Тауардың өткізілу қабілеттілігін жоспарлау туралы қазақша реферат
Тауардың өткізілу қабілеттілігі: мазмұны және шекаралары
Тауардың өткізілу қабілеттілігі — тауар иесінің оны айырбас арқылы экономикалық тұрғыдан негізді бағамен және ақылға қонымды мерзімде сата алу мүмкіндігі. Бұл мүмкіндік әрдайым бірқатар шектеулермен өлшенеді.
1) Сатып алушылар шеңбері
Тауар иесі оны «кез келген адамға» сата алмайды. Нақты тауарды сатып алатын шаруашылық жүргізушілерінің белгілі бір тобы болады. Қалғандары:
- тауарға қажеттілігі жоқ;
- құқықтық немесе физикалық себептермен сатып ала алмайды;
- айырбас мүмкіндігі туралы білмеуі мүмкін.
2) Кеңістік (аймақ) шектеуі
Тауардың қай жерде сатылатыны көлік пен құқықтық жағдайларға тәуелді. Тауар белгілі бір елді мекенде ғана, аймақта, бір ел ішінде немесе халықаралық деңгейде өтуі мүмкін.
Бағаның айырмасы тасымалдау және басқа шығындарды жабуы тиіс. Құны төмен тауарларда бұл айырма әдетте үлкен болмайды; ал құны жоғары тауарларда (мысалы, қалта сағаты сияқты) өндіру орны мен алыс нарық бағасының айырмасы едәуір болуы мүмкін, бірақ бұл әрдайым жеткізу шығынын «оңай» жаппайды.
3) Көлем (сыйымдылық) шектеуі
Өткізу мүмкін көлемі әлі қанағаттандырылмаған қажеттілік мөлшерімен және айырбас жасауға экономикалық негізі бар сұраныспен шектеледі. Бір тұлғаның сұранысы үлкен болса да, оның да шегі бар; сол сияқты нарықтың жиынтық сұранысы да белгілі бір межеден аспайды.
Демек, нақты шектен асатын көлемдегі тауарды сату мүмкін болмайды немесе тек бағаны айтарлықтай түсіру арқылы ғана өтуі ықтимал.
4) Уақыт шектеуі
Кейбір игіліктерге сұраныс маусымдық (қыс/жаз) немесе қысқа мерзімді болады: мереке бағдарламалары, көрме материалдары, журналдар, сәндік бұйымдар және т.б. Қысқа мерзім сақталатын игіліктер үшін уақыт факторы ерекше маңызды.
Қоймада сақтау көбіне тауар иесіне қосымша шығын әкеледі, сондықтан өткізу уақыты созылған сайын экономикалық қысым күшейеді.
Баға, бәсекелестік және «экономикалық баға»
Тауар айырбасқа арналған экономикалық игілік болғанымен, ол кез келген бағамен сатылуға тиіс емес. Иесі тауарын сатқысы келеді, бірақ бұл мәміле оған экономикалық тұрғыдан тиімді болуы керек.
Бәсекелестік бұзылса не болады?
Баға бәсекелестік қатынастардың нәтижесін көрсетеді. Егер қажеттілігі бар сатып алушылардың бір бөлігі бәсекелестікке қатыса алмаса, баға жалпы шаруашылық жағдайға сай деңгейден төмендеуі мүмкін; ал ұсыныс жағындағы бәсекелестік шектелсе, баға керісінше жоғарылайды.
Бәсекелестік жеткілікті реттелмеген жағдайда, кейбір тауар иелері тауарын экономикалық тұрғыдан негізсіз (тым төмен) бағамен беруге мәжбүр болуы ықтимал. Бұл құбылыс тауарлардың өтімділігін біркелкі емес етеді: бір тауарлар оңай өтсе, екіншілері көбіне экономикалық құрбандықпен ғана өтеді, кейде мүлде өтпейді.
Нарықтың ұйымдасуы өтімділікті қалай арттырады?
Үлкен қалалардағы базарлар, жәрмеңкелер, мерзімдік аукциондар сияқты қоғамдық орындар мүдделі тараптарды белгілі бір жерде тұрақты немесе мезгіл-мезгіл жинап, бағаның қалыптасуын «жақсартады». Мұндай ұйымдасу бағаларды экономикалық етуге және тауарды тез өткізуге көмектеседі.
Көтерме сауда
Сатып алушылар мен сатушылардың бір жерге шоғырлануы ықтимал мәмілелер санын арттырады. Нәтижесінде тиісті тауарлардың экономикалық баға бойынша тез өту мүмкіндігі жоғарылайды.
Бөлшек сауда
Жинақтылықтың төмендігі салдарынан бағаның экономикалық тұрғыда нашар қалыптасуына негіз көбірек болады, ал өтімділік кейде әлсірейді.
Өтімділіктің әр түрлі болуының негізгі себептері
1) Мүдделі адамдар саны және ұйымдасу деңгейі
Белгілі бір тауарға мүдделі адамдар бірде көп, бірде аз болады; ал олардың «жинақталу пункттері» (нарықтар, сауда орындары) баға жасауға ықпал ететіндей деңгейде әрдайым біркелкі ұйымдастырылмайды.
2) Нарық географиясы: барлық жерде ме, әлде санаулы орталықта ма?
Кейбір тауарлар (пайдалы үй жануарлары, астық, темір және басқа жалпы тұтыну игіліктері) үшін нарықтар көптеген жерде бар; тіпті шағын қалалар мен елді мекендер де белгілі мезгілде осындай тауарлардың нарығына айналады.
Ал кейбір игіліктер (мысалы, кейбір шикізаттар, шай сияқты тауарлар) үшін бір-бірінен алшақ орналасқан санаулы ірі нарықтар болуы мүмкін. Мұндай нарықтар өзара тәуелді: маңызды ақпарат бір орталықтан екіншісіне беріледі, ал арнайы делдалдар баға айырмасының тасымалдау шығынынан артып кетпеуін бақылауға ұмтылады.
3) Алыпсатарлықтың (спекуляцияның) әсері
Кейбір тауарларда белсенді және жолға қойылған алыпсатарлық уақытша артық ұсынысты «сіңіріп», нарықты күрт құлатпай ұстап тұра алады. Ал алыпсатарлық әлсіз немесе жоқ тауарларда нарық тауарға толып кетсе, баға тез төмендейді немесе тауар өтпей қалады.
Сондықтан бір тауарды кез келген көлемде бағаны аз ғана өзгертіп өткізу мүмкін болса, басқа тауарды сол көлемде сату өте қиын, кейде мүмкін емес болады.
4) Нарықтың жұмыс ырғағы (үздіксіздік)
Кей нарықтар үздіксіз жұмыс істейді: тауар биржасы бар жердегі бағалы қағаздар немесе белгілі шикізат түрлері күн сайын сатылуы мүмкін. Ал басқа тауарлар аптасына бірнеше рет, ал кейбірі жылына бірнеше жәрмеңке кезеңінде ғана сатылады (мысалы, жылқы және ірі қара мал).
Демек, уақыт бойынша өткізу шекарасы кең тауарлар кез келген сәтте экономикалық бағамен өтсе, уақыттық шекарасы тар тауарлар тек белгілі кезеңдерде ғана өтеді.
Салыстырмалы мысал: астық пен қоймадағы шикізат
Астық: өтімділігі жоғары тауар
Егер белгілі жерде астық биржасы немесе тұрақты ұйымдасқан нарық болса, астықты экономикалық жағдайға сай бағамен жиі және тез сату мүмкіндігі артады. Саудагерлер мұндай тауарды кейде «қолма-қол ақшаға жақын» деп сипаттаған.
- қажет ететін адамдар саны көп;
- нарық ұйымдасуы жоғары;
- белсенді алыпсатарлық артық көлемді уақытша сіңіреді.
Шикізат: өтімі салыстырмалы төмен
Қоймадағы кейбір шикізаттардың өтімділігі төмендеу болуы мүмкін: нарықтары сирек, кеңістіктік және уақыттық жағынан алшақ; ұйымдасу деңгейі әлсіздеу; алыпсатарлық та астыққа қарағанда пәрмені төмен болуы ықтимал.
Астық иесі бағаны аздап төмендетіп тез өткізе алса, шикізат иесі сол әдіспен бәрін жылдам сата алмауы мүмкін: тауарды өткізу үшін едәуір баға жеңілдігі қажет болады немесе мүлде сатып алушы табылмай, біраз уақыт күтуге тура келеді.
Қорытынды
Тауардың өткізілу қабілеттілігі — сұраныс пен бағаның ғана емес, сондай-ақ сатып алушылар құрамы, нарық географиясы, өткізу көлемі, уақыт факторы, нарықтың ұйымдасу деңгейі және алыпсатарлық сияқты тетіктердің біріккен нәтижесі. Осы шекараларды дұрыс бағалау — өткізуді жоспарлаудың өзегі.