Мемлекет клиентінің дұрыс бағыттылығы идеясы Британдық достастық
Жергілікті басқарудың әкімшілік-территориялық ерекшеліктерін жетілдіру жолдары
Әлемдік дамуда қарқынды ілгерілеп, ең үздік елу елдің қатарына қосылу үшін елімізде мемлекеттік органдар қызметінің құрылымын жүйелі түрде жетілдіру қажет. Мемлекеттік басқару жүйесі ашық әрі түсінікті сипатқа ие болып, бұрыннан орын алған ымырашылдық пен «бармақ басты, көз қысты» әрекеттер толық жойылуы тиіс.
Сонымен қатар мемлекеттік мекемелерде жүктелген міндеттің мәнін терең түсінетін, нәтижеге жұмыс істейтін кәсіби мамандар корпусы қалыптасуы қажет. Бұл талап мемлекеттік қызметтің сапасын арттыруға және қоғам сенімін нығайтуға тікелей ықпал етеді.
Әкімшілік реформаларды іске асыру: жұмыс топтарының рөлі
Үкімет басшысының айтуынша, әкімшілік реформаларды іске асыруға байланысты төрт жұмыс тобы құрылып, әрқайсысы өз бағыты бойынша нақты міндеттерді орындауы тиіс. Бұл қадам Мемлекет басшысының мемлекеттік жоспарлаудың жаңа тәсілдері мен тетіктерін енгізу туралы тапсырмасын нақтылауға бағытталған.
1-топ: басқару құрылымы және кадрлық талдау
Мемлекеттік басқару құрылымын жетілдіру, мемлекеттік қызметшілер саны мен еңбекақы жүйесіне қатысты түбегейлі талдау жүргізу.
2-топ: құқық қорғау органдарын жаңғырту
Құқық қорғау жүйесіндегі құрылымдық жетілдіру мәселелерін саралау және ұйымдастырушылық шешімдер ұсыну.
3-топ: стратегиялық жоспарлау және стандарттар
Стратегиялық басқаруды күшейту, қызметшілердің кәсіби біліктілігін арттыру, мемлекеттік қызмет стандарттарын айқындау.
4-топ: жаңарту және заңнамалық сүйемелдеу
Мемлекеттік органдар жұмысын жаңарту, өзгерістерді құқықтық тұрғыда бекіту және реттеуші олқылықтарды жою.
Бюджеттік саясат: әлеуметтік сала мен ғылымға қысым жасамау қағидасы
Мемлекеттік шаралар жүйесінде бюджеттік қорларды бөлу мен пайдаланудың рөлі шешуші. Бұл ретте мемлекеттік және жергілікті бюджеттердің кіріс бөлігін орындаудағы қиындықтар әлеуметтік сала мен ғылымды қаржыландыруды негізсіз қысқартуға сылтау болмауы керек.
Халықаралық тәжірибе мұндай шектеулердің ұзақ мерзімді перспективада теріс салдарға әкелетінін көрсетеді: халық денсаулығының нашарлауы, демографиялық ахуалдың күрделенуі, сондай-ақ ғылымды қажет ететін өндіріс салаларының баяулауы.
Тәуекелдер картасы
- Денсаулық
- Алдын алу мен сапалы медициналық қызметтің әлсіреуі.
- Демография
- Әлеуметтік қолдаудың тарылуы ұзақ мерзімді әсер береді.
- Инновация
- Ғылымды қажет ететін салалардың бәсеңдеуі бәсекеге қабілеттілікті төмендетеді.
Сервистік мемлекет: «азамат — клиент, мемлекет — қызметші» қағидасы
Қазақстанда соңғы жылдары жүзеге аса бастаған әкімшілік реформа мемлекеттік басқарудың тиімділігі бизнестен едәуір артта қалуына берілген жауап ретінде қалыптасқан заманауи басқару түсініктеріне сүйенеді. Бұл көзқарас бойынша азаматтар — клиент (принципал), ал мемлекет — олардың қызметшісі (агент). Демек, азамат пен мемлекет арасындағы байланыс принципал–агент қатынастары ретінде сипатталады.
Мұндай модельде нәтиже мен сапа алдыңғы орынға шығады: стандарттар мен регламенттер арқылы мемлекеттік қызмет көрсету, «бір терезе» қағидасын енгізу, қызмет стандарттарын бекіту, сондай-ақ электрондық қызметтерді дамыту — негізгі құралдарға айналады.
Стандарттау
Қызмет сапасын біріздендіру және өлшенетін көрсеткіштерге көшу.
«Бір терезе»
Азаматтың уақытын үнемдеу және рәсімдерді жеңілдету.
Электрондық қызметтер
Қолжетімділікті кеңейту және ашықтықты күшейту.
Әлемдік тәжірибе және постәлеуметтік жүйелердің ерекшеліктері
Әлемдік тәжірибе сервистік мемлекеттің бірнеше моделін айқындауға мүмкіндік береді. «Клиентке бағдарланған мемлекет» идеясы Британдық достастық елдерінде — Ұлыбританияда және оның бұрынғы отарларында (Канада, Австралия, Жаңа Зеландия), сондай-ақ бірқатар еуропалық мемлекеттерде кеңінен дамыды. Бұл елдерде мемлекеттік басқарудың жаңа қағидалары толық іске асырылып, қазіргі таңда реформалар жүргізіп жатқан аймақтарға бағдар болады.
Постәлеуметтік саяси жүйелер көбіне мемлекет беделінің төмендеуімен, заң үстемдігі қағидасының әлсіздігімен, саяси элита құзыретінің жеткіліксіздігімен, басқару сапасының құлдырауымен, азаматтық қоғам мен жергілікті демократияның толық қалыптаспауымен сипатталады. Сондықтан Қазақстан үшін Украина, Польша және Ресей сияқты елдердің мемлекеттік басқаруды жаңғырту тәжірибесін талдау маңызды.
Мәселенің түйіні
Реформалардың табысы көбіне ұлттық саяси элитаның жаһандық өзгерістердің мәнін дұрыс түсініп, басқару құрылымын соған бейімдеу қабілетіне байланысты.
Институционалдық бөлініс және реформаның кезеңдері
Бірқатар реформалық тәсілдер үкіметті оның аппаратынан бөлу идеясын ұсынды. Мұндағы мақсат — аппараттың үкіметтік саясатты қалыптастыруға шамадан тыс ықпал етуін шектеу. Сонымен бірге атқарушы биліктің орталық органдарының үш түрін қалыптастыру көзделді: министрліктер, мемлекеттік комитеттер және арнайы мәртебесі бар органдар.
Бұл бөлініс 1999 жылдың желтоқсанында формалды сипат алды. Алайда іс жүзінде органдардың санын Президент айқындап, бірқатар институттардың әртүрлі санаттарға жатқызылуына жол берілді. Бұл басқару жүйесіндегі айқындық пен тұрақтылыққа қатысты сұрақтарды күшейтті.
Сондай-ақ мемлекеттік хатшыларға қойылатын біліктілік талаптарының нақты айқындалмауы байқалды: еңбек өтілі жалпы түрде ғана көрсетіліп, кәсіби құзыреттерді өлшейтін тетіктер жеткіліксіз болды. Мемлекеттік қызметкерлерді саяси науқандарға кең ауқымда тарту кадрлық тұрақсыздыққа әкеліп, қысқа мерзімде айтарлықтай босатулар орын алды.
Екінші кезең: құрылымдық кемшіліктерді түзету және транспаренттілік
Әкімшілік реформаның екінші кезеңі бірінші кезеңдегі құрылымдық кемшіліктерді жоюға бағытталды. Бұл кезеңнің мәні — «құрылымдық хаосты» еңсеріп, әкімшілік трансформацияның бастапқы идеологиясына қайта оралу: ықшам, түсінікті және транспарентті жүйе құру, мемлекеттік аппараттың азаматтарға бет бұруын нақты нәтижемен бекіту.
2006–2008 жылдарға арналған тұжырымдамада нәтижелер бойынша басқаруды енгізу, мемлекеттік қызметтерді стандарттау және регламенттеу, құқықтық актілерге сыбайлас жемқорлыққа қарсы сараптама жүргізу, сондай-ақ мемлекеттік органдар шешімдеріне сотқа дейін шағымдану тетігін енгізу секілді басымдықтар белгіленді.
Жоспарланған құралдар
- Нәтижеге негізделген басқару қағидаларын енгізу.
- Қоғамға маңызды қызметтердің стандарттарын бекіту.
- Сыбайлас жемқорлыққа қарсы құқықтық сараптама.
- Сотқа дейінгі шағымдану механизмін енгізу.
- Ақпараттық ашықтық және электрондық үкіметті заңнамалық бекіту.
Жаһандық өзгерістер және басқаруды бейімдеу қажеттілігі
Әлемдік тәжірибе мемлекеттер арасындағы басты айырмашылықтардың бірі ұлттық саяси элитаның жаһандық өзгерістердің мәнін қалай түсінетінімен байланысты екенін көрсетеді. Сыртқы ортаның сан алуан сын-қатеріне жауап беру үшін мемлекеттер басқару құрылымы мен әдістерін жетілдіріп, әлемдегі өзгерістерді ескере отырып функцияларды тиімді бөлуі қажет.
Мұндай өзгерістердің қатарында мемлекеттік шекаралардың шартты түрде «әлсіреуіне», капитал мен тауарлардың жаһандық нарығының кеңеюіне, бүкіләлемдік ақпараттық жүйелердің қалыптасуына, сондай-ақ мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың жаңа одақтарының пайда болуына ықпал ететін жаһандану бар. Бұған қоса, соңғы кезеңдердегі аймақтандыру үрдістері мемлекеттердің саяси, экономикалық және әлеуметтік-мәдени кеңістігін қайта құрылымдауға әкелуде.
Өзгерістер тек саяси билік жүйесінде ғана емес, демократиялық институттардың жұмыс істеу механизмдерінде де байқалады. Ғылыми-техникалық прогресс, әсіресе байланыс пен информатика салалары, бұл үдерістерді айтарлықтай жеделдетті.
Бюджет тапшылығы және қызмет сапасына қоғамдық сұраныс
Өзгерістердің маңызды себептерінің бірі — бюджеттік шығындардың жыл сайын өсуі. Бұл жағдай мемлекеттік, аймақтық және муниципалдық бюджеттердің тапшылығына әкеліп, олардың экономикалық ахуалы мен даму мүмкіндіктеріне кері әсер етеді.
Сонымен бірге мемлекеттік және муниципалдық қызметтердің сапасына, сондай-ақ оларды бөлу механизмдерінің тиімділігіне қатысты халықтың наразылығы күшейе түсті. Бұл мемлекеттік аппаратты қызмет көрсету логикасына көшірудің және есептілікті арттырудың өзектілігін айқындайды.
Талап күшейген екі өлшем
Тиімділік
Ресурстарды нәтижеге байланысты жоспарлау және бақылау.
Қолжетімділік
Қызметтің сапасы мен жету жолын жеңілдету.
Шешім бағыттары: тиімділік, серіктестік, азаматтарды тарту
Аталған мәселелерді жүйелі шешу үшін күш-жігерді төмендегі негізгі бағыттарға шоғырландыру қажет:
Тиімді басқару және сапалы қызмет
Мемлекеттік және муниципалдық басқарудың тиімділігін арттырып, халыққа сапалы әрі өлшенетін нәтижесі бар қызмет ұсыну.
Мемлекет–бизнес серіктестігі
Билік органдары мен бизнес арасындағы серіктестікті күшейтіп, жауапкершілікті деңгейлер мен секторлар бойынша оңтайлы бөлу.
Қоғаммен байланыс және қатысу
Бір жағынан қоғаммен тығыз байланыс орнату, екінші жағынан азаматтарды басқару үдерістеріне белсенді түрде тарту.