1984 жылы
Кен орнының ашылуы және әкімшілік орналасуы
1984 жылы «Оңтүстік Қазақстан геологиясы» кен орны бөлімінің жұмыстары нәтижесінде Құмкөл мұнай аймағы ашылды. Осы жаңалықтан кейін Оңтүстік Торғай ойпаты жаңа өнеркәсіптік мұнай-газ провинциясы ретінде қарастырыла бастады.
Құмкөл кен орны әкімшілік тұрғыдан Қазақстан Республикасының Қарағанды облысына (бұрынғы Жезқазған облысы), Жезді ауданына қарайды. Географиялық жағынан ол Оңтүстік Торғай үстіртінде орналасқан.
Көлік қатынасы және инфрақұрылым
Жақын нүктелер
- Жалағаш — 150 км
- Жусалы (теміржол станциясы) — 210 км
- Қарсақпай — 180 км
- Сәтпаев ауылы — 250 км
Өңірлік қашықтықтар
- Қызылордаға дейін — шамамен 160 км
- Жезқазғанға дейін — шамамен 290 км
- Омбы—Павлодар—Шымкент мұнай құбыры — шығысқа қарай 230 км
Маусымдық қолжетімділік
Кен орнына негізінен қара жолдармен ғана жетуге болады. Жаз және күз мезгілдерінде кез келген автокөлікпен жүру мүмкін. Ал қыста қарлы боран мен үйілген қар қатынасты қиындатады.
Қыс пен көктемде, қардың еруі салдарынан жер лайсаңға айналған кезеңде, көбіне шынжыртабан тракторлар ғана өте алады.
Жол және электр желілері
Құмкөл кен орны Қызылорда мен Жезқазған арасындағы грейдерлік жолға, сондай-ақ Қызылорда мен Жусалы елді мекендерін байланыстыратын асфальтталған жолға (шамамен 160–210 км аралығы) жанаса орналасқан.
Кен орнынан солтүстік-шығысқа қарай 20 км қашықтықта Ленинск—Жусалы электр желісі өтеді.
Халық және шаруашылық
Өндірістік ауданның жергілікті халқы негізінен мал шаруашылығымен айналысады. Экономикалық аудан әлі толық зерттелмеген.
Жер бедері және географиялық ерекшеліктер
Кен орны теңіз деңгейінен 106–169 метр биіктікте, дала қыратының үстінде орналасқан. Оңтүстік және оңтүстік-батыс бағыттарда құмды массивтер таралған, олардың ішіндегі ең ірісі — Арысқұм. Ол 10–15 метр биіктігімен маңайындағы қыраттардан ерекшеленеді.
Кен орнынан оңтүстікке қарай тартылып қалған сортаң Арыс көлі жатыр. Батысқа қарай 15 км жерде биіктігі 70–90 метр болатын қырат белдеуі жазық бетті 200–250 метрлік рельефтен бөліп тұрады.
Солтүстік бағытта 150–200 метр биіктіктегі дала алқаптары солтүстік-шығыста Ұлытау таулы аймағымен жалғасады. Абсолюттік ең биік белгі — 240,1 м, ең төменгі нүкте (қазаншұңқыр) — 75,1 м.
Өзен арналары мен батпақты аймақтар
Биік қыраттардан қазаншұңқырға қарай көптеген кеуіп қалған өзен арналары бағытталады. Ең ірілері — Ақлит және Теріскенеспе. Қазаншұңқырдың ең төменгі бөліктері батпақты.
Осы батпақты учаскелерден бұлақтар бастау алады, әрі бұл аймақтарда ауызсуға арналған құдықтар жиі кездеседі.
Топырақ және жер асты суы
Кен орны мен оған жақын аумақтарда майда тасты, сортаң сұрғылт-қоңыр топырақтар кең таралған, құмды учаскелер де бар. Жер асты сулары шамамен 100 метр тереңдікте орналасады.
Су артериялары
Кен орнында тұрақты су артериясы жоқ. Тұрмыстық және техникалық су гидрогеологиялық ұңғымалар арқылы алынады.
Климат және табиғи орта
Климаттық сипаттама
Аймақтың климаты шұғыл континенттік, температура тез өзгереді. Жауын-шашын мөлшері аз. Жазда ауа температурасы +30…+35 °C-қа дейін көтерілсе, қыста -40 °C-қа дейін төмендейді.
Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 150 мм-ге дейін және негізінен қыс-көктем мезгілдеріндегі ылғал есебінен қалыптасады. Басым жел бағыты — оңтүстік-шығыс; қыста үскірік аяз бен боран жиі болады.
Өсімдіктер мен жануарлар
Жер беті жартылай шөлге тән шөптесін-бұталы өсімдіктермен көмкерілген. Күз, қыс және көктем мезгілдерінде аймақта киік жиі кездеседі.
Су сапасы және гидрогеология
Су негізінен гидрогеологиялық ұңғымалар мен су қондырғылары арқылы алынады. Су жоғары минералданған: минералдануы шамамен 0,6–0,9 г/дм³.
Су 50–70 метр тереңдікте жатқан сеноман–турон шөгінді жыныстары қабаттарынан алынады. 120 метр тереңдіктен су өздігінен ағады.
Маңызды ескерту
Судың құрамында фтор мөлшері жоғары болғандықтан, ол ауызсу стандартына толық сәйкес келмейді.
Сейсмикалық жағдай
Сейсмикалық тұрғыдан алғанда, аудан қауіпсіз аймаққа жатады.
Қорытынды түйін
Құмкөл кен орны — Оңтүстік Торғай аймағының мұнай-газ әлеуетін айқындаған маңызды нысан. Оның табиғи-климаттық жағдайы қатал әрі логистикалық қолжетімділігі маусымға тәуелді болғанымен, инфрақұрылымдық жақындығы (жолдар, электр желісі, құбыр желісінің маңы) өндірістік игеру үшін базалық мүмкіндіктер қалыптастырады.