Кәсіби бейімделу
Психология • Еңбек • Бейімделу
Тұлғаның еңбек әрекетіне бейімделуінің психологиялық мәселелері
Адам іс-әрекетінің алғашқы тарихи түрі — еңбек. Еңбекке араласқан адамның басты ерекшеліктерінің бірі — еңбекке қабілеттілігі. Кез келген еңбек түрі іс-әрекет ретінде көрініп, адамның қоршаған ортамен өзара байланысын нақты әрекет арқылы іске асырады.
Негізгі идея
Еңбек — қоғамдық пайдалы өнім өндіруге бағытталған әрекет әрі тұлғаның психологиялық қасиеттерін қалыптастыратын орта.
Еңбек және іс-әрекет ұғымы
Іс-әрекет — адамның қоршаған ортаға белсенді қатынасының бір формасы, немесе субъект пен орта арасындағы өзара қатынастың динамикалық жүйесі. Адамның іс-әрекеті күрделі құбылыс: белгілі бір өнім (материалдық не рухани нәтиже) іс-әрекеттің қорытындысы ретінде пайда болады.
Еңбектің анықтамасы
Еңбек — адамдардың материалдық және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыратын қоғамдық пайдалы өнім өндіруге бағытталған іс-әрекет.
Мотив пен көзқарас қалай қалыптасады?
Еңбек өнімін жасауға қатысу арқылы адам өндірістік қатынастар жүйесіне араласады. Осы тәжірибе еңбекке көзқарас пен еңбек мотивтерін қалыптастырады.
Адамдардың еңбекке құлшынысы тек жеке мүддемен шектелмейді: қоғамдық мүддені ескеру, ұжымдық жауапкершілік, әлеуметтік мән сияқты факторлар да маңызды рөл атқарады. Еңбекке ынта, сонымен бірге, адамның жаңа еңбек жағдайына бейімделуінен айқын көрінеді.
Кәсіби бейімделу: жаңа ортаға кіру мәдениеті
Кәсіби бейімделу — жұмысқа жаңадан келген адамның еңбек ұжымына, міндеттерге, нормаларға және жұмыс ырғағына біртіндеп төселуі. Оның алғашқы кезеңі көбіне өндірістік тәжірибе барысында басталып, негізгі бөлігі нақты жұмыс үстінде жүзеге асады.
Мамандық таңдаудың мәні
Ж. Аймауытов қазақ жастарына «мамандықтың жаманы жоқ, бірақ кез келгеніне икемділік қажет; бұл тек күнкөріс жолы емес, үлкен өнер мен шеберлікті талап ететін үдеріс» екенін атап өтеді. Ал Ф. Парсонс мамандықты дұрыс таңдау үшін адам ең алдымен өзін және өз қабілеттерін терең тануы керектігін ескертеді.
Еңбек үстінде адам қоғамға қажетті игіліктерді өндірумен қатар, өзінің жағымды психологиялық қасиеттерін де дамытады: өзіне-өзі қызмет ету, практикалық іскерлік, дербестік, икемділік, қарым-қатынас мәдениеті, ынта және тапқырлық біртіндеп шыңдалады.
Еңбек психологиясы: нені зерттейді?
Психологияда «жетекші іс-әрекет» ұғымы бар: белгілі бір жас кезеңінде психиканың, психикалық үдерістердің және тұлғалық қасиеттердің маңызды өзгерістерін тудыратын іс-әрекет жетекші деп есептеледі. Ересек кезеңде мұндай жетекші кеңістік көбіне еңбек арқылы көрініс береді.
Анықтама
Еңбек психологиясы — еңбек іс-әрекетінің нақты нысандарының және адамның еңбекке көзқарасының қалыптасу заңдылықтарын зерттейтін ғылым.
Объектісі
Индивидтің өндірістік жағдайлардағы әрекеті және жұмыс күшін ұдайы өндіру жағдайларындағы мінез-құлқы.
Қазіргі негізгі міндеттер
- өндірістік қатынастарды жетілдіру;
- еңбек сапасын және өмірлік жағдайларды жақсарту;
- апаттық жағдаяттардың алдын алу және қауіпсіздікті арттыру.
Еңбек іс-әрекетінің психологиялық ерекшеліктері қамтитын бағыттар
- кәсіби іс-әрекеттің нақты түрлерінің психологиялық ерекшеліктері (құралдары, жағдайы, мазмұны, ұйымдастырылуы, қателерді талдау, мамандықтарды жіктеу және т.б.);
- еңбектің қауіпсіздігі, сенімділігі және құндылығына индивидуалды-психологиялық ерекшеліктердің ықпалы;
- кәсіби жарамдылықтың қалыптасу заңдылықтары (кәсіби бағдар, іріктеу, дайындық, бейімделу);
- еңбек субъектісінің қызметтік жағдайы (зорығу, эмоциялық қысым, стресс және т.б.);
- адам мен техниканың өзара қатынасының психологиялық заңдылықтары;
- жаңа техниканы пайдалану және құрастырудағы инженерлік-психологиялық қамтамасыз ету (жобалау, бағалау).
Тұлғаның мамандық таңдауы мен кәсіби бағдарлануы мәселелері В.Д. Шадриков, Т.В. Кудрявцев, К.А. Абульханова-Славская, Ю.П. Поваренков, Е.А. Климов еңбектерінде жан-жақты қарастырылған.
Мамандықтарды жіктеу (Е.А. Климов)
Адамның психикалық дамуы мен еңбек өнімділігі оның білім деңгейіне, еңбек жағдайына, еңбекке қатынасына және ұйымдастыру сапасына байланысты. Осы контексте Е.А. Климов мамандықтарды көпфакторлы негізде «төрт қабатты» жіктеу жүйесін ұсынды.
1-қабат: мамандық типтері (5 жүйе)
- Адам – тірі табиғат: агроном, микробиолог және т.б.
- Адам – техника: слесарь, механик, оператор және т.б.
- Адам – адам: дәрігер, мұғалім, сатушы және т.б.
- Адам – белгі жүйесі: математик, редактор және т.б.
- Адам – көркемдік бейне: дирижер, суретші, артист және т.б.
2-қабат: еңбек мақсатына қарай (3 класс)
- Гностикалық (грекше — «білім»): дегустатор, бақылаушы, социолог және т.б.
- Көркемдеуші: шебер, токарь, мұғалім, бухгалтер және т.б.
- Ізденуші: ұшқыш, инженер-конструктор, тәрбиеші және т.б.
3-қабат: негізгі құралдарына қарай
- қол еңбегі мамандықтары;
- қол–машина еңбегі мамандықтары;
- автоматтандырылған және автоматты жүйелердегі мамандықтар;
- қызметтік құралдармен (коммуникация, басқару, бақылау) байланысты мамандықтар.
4-қабат: еңбек жағдайына қарай
- Қалыпты микроклимат: зертханашы, есепші және т.б.
- Ашық ауа: агроном, инспектор және т.б.
- Ерекше жағдай: шахтер, өрт сөндіруші және т.б.
- Жоғары жауапкершілік: тәрбиеші, мұғалім, дәрігер.
Кәсіби мотивтер құрылымы (Б.Н. Додонов)
Кәсіби іс-әрекет мотивтерін сипаттауда Б.Н. Додонов ұсынған тұғырнаманы қолдануға болады. Кез келген іс-әрекетке итермелейтін себептер бірнеше фактордың жиынтығынан тұрады:
Ішкі мазмұнға жақын факторлар
- іс-әрекет үдерісінен рахат алу, қанағаттану;
- нәтиже алу: өнім жасау, білім мен тәжірибе жинақтау.
Сыртқы ынталандыру факторлары
- марапат: жалақы, қызметтің өсуі, жетістік;
- қателік пен ауытқу салдарынан болатын шаралардан қашу (жауапқа тартылмау, жазадан сақтану).
Мотивацияның түрлері
Мамандыққа мотивацияны шартты түрде ішкі және сыртқы деп қарастыруға болады. Сыртқы мотивацияға жалақы, қысымнан қорқу, әлеуметтік бедел сияқты жұмысшыдан тыс факторлар жатады.
Сыртқы оң мотивация
материалдық жағдай, қызметте жоғарылау, ұжым қолдауы, бедел.
Сыртқы теріс мотивация
жаза қолдану, қаржылай айыппұл, сынға ұшырау және т.б.
Еңбектің психологиялық мазмұны — адамның кез келген мамандықты меңгеруде ішкі және сыртқы индивидуалды қасиеттерін, сондай-ақ бағыттылықтарын дамытуымен тығыз байланысты.
Кәсіби жарамдылық және диагностиканың рөлі
Мамандықты меңгерудің маңызды алғышарты — адамның сол мамандыққа жарамдылығы. Кәсіби жарамдылық — белгілі бір еңбек түріне сай психологиялық және физиологиялық ерекшеліктердің, сондай-ақ қажетті білім, дағды және икемділіктердің жиынтығы.
Қалай анықталады?
Алғашқы жұмысқа араласу кезеңінде еңбек нәтижелері мен бейімделу деңгейі бағаланып, диагностикалық тест әдістері арқылы мамандық таңдаудағы мотивтер мен олардың маңызы зерттеледі. Бұл үдеріс көбіне медициналық, психологиялық және физиологиялық кешенді тексерумен толықтырылады.
Тұлға сана мен ақыл арқылы дараланады; оның тілі, еңбек әрекеті және әлеуметтік ортадағы қарым-қатынасы өзара байланыста қарастырылады. Еңбек — адамның дамуы мен жетілуіндегі, сондай-ақ қажеттіліктерін өтеудегі негізгі әрекет түрлерінің бірі.
Психологиялық қызмет: бейімделуді қолдау және дамыту
Соңғы жылдары тұлғаның дұрыс мамандық таңдауы — психологтар, педагогтер, ұстаздар мен ата-аналар үшін ерекше маңызды тақырыпқа айналды. Себебі мамандық таңдауы адамның болашақтағы жемісті іс-әрекетіне тікелей ықпал етеді. Бұл мәселенің өзектілігі ұжымдық еңбек сипатының күшеюімен, басқару тиімділігімен және тұлғааралық қарым-қатынасты реттеу қажеттілігімен де байланысты.
Неге қолдау қажет?
Жас мамандардың кәсіби қызметке бейімделуіне жағымды ықпал жасап, қолдау көрсету және дамыту шараларын ұйымдастыру — олардың мүмкіндіктерін ашып, болашақта тұрақты жетістікке жетуіне жағдай жасайды.
Психологиялық қызметтің негізгі міндеттері
- еңбекке араласқан адамдардың психикалық дамуын диагностикалау және мониторинг жүргізу;
- тұлғалық және интеллектуалдық дамуды түзету (коррекция);
- әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерді ескере отырып қолдау көрсету;
- тұлғааралық конфликтілердің алдын алу және шешуге көмектесу;
- қосымша білім алуға психологиялық сүйемелдеу;
- дағдарысты жағдайларда психологиялық көмек көрсету;
- кәсіби кеңес беру және ағарту.
Біріккен еңбек әрекетінің тиімділігі көбіне жеке тұлғалық және топтық мүмкіндіктердің қолайлы іске асуына тәуелді. Ұжымдағы қолайлы жұмыс ахуалы тек өнімділікке әсер етіп қоймай, адамның тұлға ретінде қайта қалыптасуына, жаңа мүмкіндіктерінің ашылуына жол береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Климов Е.А. Введение в психологию труда. — М.: Культура и спорт: ЮНИТИ, 1998.
- Ахтаева Н.С., Әбдіғаппарова А.І. Әлеуметтік психология. — Алматы: Қазақ университеті, 2007.
- Климов Е.А. Психология профессионала. — М.: Воронеж, 1996.
- Кушембаев Р.К. Психология успеха. — Алматы, 1999.
- Абульханова-Славская К.А. Деятельность и психология личности. — М.: Наука, 1980.
Салимбаева Ш.О., Құралбаева А. — М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Қазақстан.