Климат топырақтүзілу факторы ретінде
Дәрістің мақсаты
Бұл дәрістің мақсаты — топырақтүзілу факторлары туралы, олардың топырақтүзілу үдерісіндегі орны мен рөлі жайлы жүйелі мәлімет беру.
Негізгі тақырыптар
- Аналық тау жыныстарының топырақтүзуші фактор ретіндегі маңызы
- Топырақтүзуші жыныстардың топырақ қасиеттері мен түзілу жылдамдығына ықпалы
- Климаттың топырақтүзілу факторы ретіндегі рөлі
- Жер бетінің гидротермалық жағдайы
- Рельефтің топырақтүзілуге әсері
- Өсімдік пен жануарлар әлемінің топырақтүзілуге қатысуы
Топырақтүзілу факторлары: классикалық көзқарас және толықтырулар
В.В. Докучаев анықтаған топырақтүзілуінің бес негізгі факторы: топырақтүзуші жыныстар, өсімдік және жануар организмдері, климат, рельеф және уақыт.
Кейінірек бұл қатарға су (топырақ және грунт/еспе сулары) мен адамның шаруашылық әрекеті де қосылды. Факторлардың әсері әрқашан өзара байланыста көрінеді: бір фактордың ықпалы екіншілермен әрекеттескенде ғана толық ашылады.
Аналық тау жыныстары (топырақтүзуші жыныстар)
Топырақтүзуші жыныстар — топырақ қалыптасатын субстрат, яғни күрделі табиғи құрылымның іргетасы мен «қаңқасы». Алайда олар топырақтағы үдерістерге инертті ғана негіз емес: құрамы әртүрлі минералдық компоненттерден тұрып, топырақтүзілуге сан қырлы түрде қатысады.
Физикалық қасиеттерге ықпалы
Кейбір бөлшектер химиялық өзгерістерге төзімді болғанымен, топырақтың құрылымы, механикалық құрамы, ауа өткізгіштігі сияқты физикалық қасиеттерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.
Химиялық құрамды байытуы
Жыныстың басқа құрамдас бөліктері салыстырмалы түрде тез ыдырап, топырақты белгілі химиялық элементтермен байытады. Сондықтан жыныстың құрамы мен құрылымы топырақтүзілу үдерісіне елеулі ықпал етеді.
Дегенмен, топырақтүзуші жыныстардың маңызы зор болғанымен, топырақтүзілуінде жетекші рөл биологиялық әрекетке тиесілі: тіршіліксіз топырақ та болмайды. Тау жынысы қанша үгітіліп, терең ыдыраса да, тек жыныстың өзі әлі топырақ емес. Топырақтың өзіндік қасиеттері аналық жыныстың өсімдік пен жануарлар организмдерімен белгілі климат жағдайында ұзақ уақыт әрекеттесуінің нәтижесінде қалыптасады.
Органикалық әлем: өсімдіктер, микроорганизмдер, жануарлар
Өсімдіктердің үлесі
Өсімдіктер тіршілік әрекеті барысында органикалық затты синтездеп, оны топыраққа тамыр массасы арқылы және жерүсті бөлігі өлгеннен кейін өсімдік қалдықтары түрінде енгізеді. Сонымен қатар өсімдіктер аналық жыныстарда аз мөлшерде болатын, бірақ тіршілікке аса қажет жекелеген химиялық элементтерді жинақтайды (аккумуляциялайды).
Микроорганизмдердің рөлі
Микроорганизмдер органикалық қалдықтардың ыдырауын қамтамасыз етіп, ондағы элементтерді өсімдік сіңіре алатын қосылыстарға айналдырады. Жоғарғы өсімдіктер мен микроорганизмдер өзара байланысқан кешен құрып, әртүрлі топырақ типтерінің түзілуіне негіз болады.
Топырақ жануарлары
Топырақта көп кездесетін жануарлар (әсіресе үңгігіштер) топырақты қайта-қайта қопсытып, араласуын және аэрациясын жақсартады. Бұл топырақтүзілу үдерісін жеделдетіп, тіршілік қалдықтары арқылы органикалық массаны арттырады.
Әр өсімдік формациясына белгілі бір топырақ типі сәйкес келеді. Мысалы, қылқанжапырақты орман астында, тек шабынды-далалық шөптесін формация әсерінен қалыптасатын қаратопырақ түзілмейді.
Климат және гидротермалық жағдай
Климат топырақтың жылумен (энергиямен) және ылғалмен қамтамасыз етілуін айқындайды. Келетін жылу мен ылғалдың жылдық мөлшері, сондай-ақ олардың тәуліктік және маусымдық таралу ерекшеліктері топырақтүзілу үдерісінің бағыты мен қарқынын анықтайды.
Зоналық заңдылық
Жер шарының климаты экватордан полюстерге қарай, ал таулы аймақтарда етектен шыңға қарай заңды түрде өзгереді. Осы өзгерістермен бірге өсімдік пен жануарлар құрамы да өзгереді, нәтижесінде негізгі топырақ типтерінің таралуы қалыптасады.
Судың қосымша ықпалы
Топырақ-грунт (еспе) сулары да топырақтүзілуге әсер етеді: су — көптеген химиялық және биологиялық үдерістер өтетін орта. Өзенаралық кеңістіктегі топырақтардың басым бөлігі үшін судың негізгі көзі — атмосфералық жауын-шашын.
Рельефтің (жер бедерінің) әсері
Рельефтің ықпалы, ең алдымен, жер бетіне түсетін жылу мен судың таралуын өзгертуден көрінеді. Жергілікті жер биіктігінің едәуір айырмасы температуралық жағдайды айқын өзгертіп, тауларда биіктік зоналылық құбылысын қалыптастырады.
Биіктіктің аздаған өзгерісі де жауын-шашынның таралуына әсер етеді. Сонымен қатар күн энергиясының таралуында беткей экспозициясының мәні зор. Көп жағдайда грунт суларының топыраққа әсер ету дәрежесі де рельеф ерекшеліктерімен айқындалады.
Уақыт факторы
Топырақтағы барлық үдерістер уақыт ішінде жүреді. Сыртқы жағдайлардың ықпалы байқалып, белгілі факторларға сәйкес топырақ қалыптасуы үшін жеткілікті уақыт қажет.
Географиялық жағдайлар тұрақты болмай, өзгеріп отыратындықтан, топырақтың уақыт ішіндегі эволюциясы жүреді.
Адамның шаруашылық әрекеті
Басқа факторлармен салыстырғанда адамның (дәлірек айтқанда, адам қоғамының) топыраққа ықпалы түбегейлі ерекшеленеді: табиғи әсерлер көбіне бағытталмаған түрде болса, адам шаруашылық әрекеті барысында топыраққа мақсатты түрде ықпал етіп, оны өз қажетіне қарай өзгертеді.
Ғылым мен техниканың, сондай-ақ қоғамдық қарым-қатынастардың дамуына байланысты топырақты пайдалану және оны қайта құру үдерістері күшейе түсуде.
Қорытынды түйін
Топырақ — құрлық бетіндегі химиялық элементтердің циклдік миграциясы мен ландшафт компоненттері арасындағы зат алмасу үдерістері жоғары қарқынмен жүретін ерекше табиғи түзілім. Топырақта заттардың таралуымен қатар күн энергиясы түрленеді және жинақталады (аккумуляцияланады).
Өзін-өзі бақылау сұрақтары
- 1 Топырақтүзуші факторларды жіктеңіз.
- 2 Аналық жыныстардың топырақ құрылымы мен құрамын қалыптастырудағы рөлі қандай?
- 3 Климат ерекшеліктерінің топырақ түзілуіне әсерін сипаттаңыз.
- 4 Органикалық әлемнің топырақтүзілу үдерісіндегі рөлін түсіндіріңіз.
- 5 Жергілікті рельеф ерекшелігіне байланысты түзілетін топырақ түрлері қандай?
- 6 Топырақ қалыптасуына грунт суларының әсері қандай?