Заттектердің биологиялык

Фотохимиялық ластану және оның адамға әсері

Күн сәулесінің әсерінен кейбір газдар күрделі фотохимиялық реакцияларға қатысып, нәтижесінде уытты фотооксиданттардың (мысалы, озон мен азот қышқылының) түзілуіне ықпал етеді. Атмосферада азот оксидтері мен фотооксиданттардың концентрациясы жоғары болған жағдайда адам уланып қалуы мүмкін.

Негізгі белгілер

өкпенің ісінуі;
шырышты қабықтың тітіркенуі және жараның пайда болуы;
бас ауруы;
ұйқының бұзылуы.

Азотты шығарындыларды азайту жолдары

іштен жанатын қозғалтқыштардың шығарындыларын тазарту үшін катализатор қолдану;
өнеркәсіп мұржаларына азотсыздандыратын (денитрификациялайтын) қондырғылар орнату.

Ауадағы зиянды заттардың мөлшері олардың турбулентті ағыстармен таралуына, жауын-шашын арқылы шайылуына немесе гравитациялық күш әсерінен төмен түсуіне байланысты азаюы мүмкін.

Ластағыштар ұғымы және олардың әсерін анықтайтын факторлар

Қоршаған ортаға енген немесе шектен тыс мөлшерде пайда болып, ортаны ластайтын кез келген физикалық агенттер, химиялық заттар және биологиялық микроорганизмдер ластағыштар деп аталады.

Ластағыштардың әсері нелерге тәуелді?

физикалық және химиялық қасиеттеріне;
ыдырау (ыдырау өнімдерінің) қасиеттеріне;
әртүрлі өндірістерден атмосфераға тасталатын шығарындылардың мөлшеріне.

Ластағыштардың атмосферада таралуын айқындайтын ең маңызды параметрлердің бірі — олардың атмосферада болу уақыты. Осы белгіге сүйене отырып, шығарындылар үш топқа бөлінеді.

Шығарындыларды таралу ауқымы бойынша топтастыру

Әлемдік деңгейде ластайтындар

Қай жерде шығарылса да, әлемдік аумақта таралу қабілеті бар және атмосферада ұзақ уақыт (айлар немесе жылдар) сақталатын заттар.

Мысалдар

көмірқышқыл газы, фреондар, жартылай ыдырау мерзімі бір айдан жоғары радионуклидтер.

Аймақтық (региондық) деңгейде ластайтындар

Бірнеше мемлекет аумағын немесе бір елдің едәуір бөлігін қамтуы мүмкін: үлкен аймақта таралады, ал шекарадан асқан соң мөлшері тез төмендегенімен, іздік концентрацияда бірнеше тәулік сақталуы ықтимал.

Мысалдар

күкірт және азот оксидтері, пестицидтер, ауыр металдар.

Жергілікті деңгейде ластайтындар

Белгілі бір жердің шеңберінен аса қоймайтын, атмосферада салыстырмалы түрде қысқа уақыт сақталатын заттар.

Мысалдар

ірі дисперсиялы аэрозольдер, күкіртті сутек және т.б.; сондай-ақ төмен көздерден шығатын күкірт, азот оксидтері.

Шығарындылардың шығу режимі және таралуына әсер ететін көздер

Әртүрлі көздерден шығарындылардың шығу ұзақтығына қарай олар үздіксіз және бір дүркін болып бөлінеді. Апатты жағдайлардағы шығарындылар бір дүркін топқа жатады.

Атмосфераға тастау арналары

Газ тәрізді ластағыштар мен аэрозольдер көбіне түтін мұржалары, аэрациялық шаң тартқыштар және әртүрлі желдеткіш қондырғылар арқылы атмосфераға шығарылады.

Көздердің биіктігі бойынша жіктелуі

Биік

H > 50 м

Орташа

H = 10–50 м

Аласа

H = 2–10 м

Жер үстіндегі

H < 2 м

Ластаушы компоненттердің ауада таралуы мен концентрациясы көздердің биіктігіне тікелей байланысты.

Атмосфераның табиғи жолмен ластануы

Атмосфера табиғи себептермен де, адамның іс-әрекеті нәтижесінде де ластанады. Табиғи ластану көздеріне жанартаулардың атқылауы (Жерде бірнеше мың жанартау бар, олардың 500-ден астамы белсенді), тау жыныстарының үгітілуі, шаңды дауылдар, найзағайдан болатын орман өрттері, теңіз тұздарының желмен ауаға көтерілуі және су ерітіндісі тамшыларының құрғауы, сондай-ақ тірі организмдердің іріп-шіру процестері жатады.

Биологиялық компоненттер

Табиғи жолмен ластайтындарға аэропланктондар — ауру қоздыратын бактериялар, саңырауқұлақ споралары және кейбір өсімдіктердің тозаңдары кіреді.

Космостық шаң-тозаң

Космостық шаң атмосферада жанған метеориттердің қалдықтарынан түзіледі. Секундына 11–64 км жылдамдықпен атмосфера арқылы шамамен 200 млн метеорит өтеді, олардың көбі 60–70 км биіктікте жанып үлгереді. Болжам бойынша, тәулігіне Жер бетіне өте ұсақ 10¹⁸ метеорит түсуі мүмкін.

Атмосфера Жерді ірі космостық бөлшектерден де қорғайды. Жыл сайын Жерге 2–5 млн т космостық шаң түсіп отырады.

Табиғи шаңның рөлі

Табиғи шаң Жермен жанасқан атмосфераның құрамдық бөлігі саналады. Ол ауада қалқып жүретін ұсақ бөлшектерден тұрады. Атмосфераның төменгі қабаттарын шаңмен ластайтын негізгі аймақтардың бірі — шөлейт және сусыз далалар.

шаң су буының конденсациясына әсер етіп, бұлт түзілу процестеріне қатысады;
күн радиациясын тікелей сіңіреді;
кейбір жағдайларда тірі ағзаларды күн сәулесінің шамадан тыс әсерінен қорғайды.

Табиғи химиялық түзілімдер

Заттардың биологиялық жолмен ыдырауы күкіртті сутектің, аммиактың, көмірсутектердің, азот оксидтерінің, көміртек оксиді мен диоксидінің және басқа да қосылыстардың түзілуіне әрі олардың атмосфераға түсуіне әкелуі мүмкін.

Апатты табиғи құбылыстардың үлесі

Табиғаттың алапатты құбылыстары атмосфералық ластануға айтарлықтай үлес қосады. Орта есеппен жанартаулар атқылауы нәтижесінде жылына атмосфераға 30–150 млн т газ және 30–300 млн т ұсақ дисперсті күл тасталады. Мысалы, Пинатубо (Филиппин) жанартауы атқылаған кезде (1997) атмосфераға 20 млн т күкірт диоксиді шығарылған.

Жанартаулар атқылағанда атмосфераға фитопатогендік белсенділігі жоғары ластағыштар — сынап, мышьяк, қорғасын, селен де түсуі мүмкін. Ірі орман өрттері де ауаға көп мөлшерде шаң мен түтін таратады: Батыс Сібірде 1915 жылы болған өрт 1,5 млн км² аумақты қамтып, түтін шамамен 6 млн км²-ге таралған.

Антропогендік (жасанды) ластану көздері

Атмосфералық ластанудың антропогендік көздеріне өнеркәсіптік кәсіпорындар, көлік, жылу энергетикасы, тұрғын үйлерді жылыту жүйелері, ауыл шаруашылығы және басқа да салалар жатады.

Өнеркәсіптің қоршаған ортаға әсер ету арналары

Өндіріс қоршаған ортаға тек ауаға шығарындылар арқылы ғана емес, ресурстарды тұтыну және әртүрлі физикалық әсерлер арқылы да ықпал етеді:

шикізат, материалдар, құрал-жабдықтар, отын, электр энергиясы, су тұтыну;
қалдықтар мен өнімдер;
атмосфераға таралатын шығарындылар: газ, бу, ауа тозаңы (шаң);
энергетикалық шығарындылар;
шу, инфрадыбыс, ультрадыбыс, діріл;
электромагниттік өріс, жарық, ультракүлгін, лазерлік сәулелер;
иондағыш шығарындылар және т.б.

Ластаушы құрам неге тәуелді?

Ауаны ластайтын компоненттердің химиялық құрамы отын-энергетикалық ресурстардың түріне, өндірісте қолданылатын шикізатқа және оларды өңдеу технологиясына байланысты қалыптасады.