Тау өзендерінің суы гидрохим
Қазақстан Республикасының су қоры
Қазақстан аумағында өзендер, көлдер, мұздықтар және жер асты сулары таралған. Олардың деңгейлік ерекшеліктері ең алдымен климат факторларына — жер бетіне түсетін жылу мен ылғалдың арақатынасына — тәуелді. Су қорларының ішінде өзен және көл ағындарының шаруашылықтағы маңызы ерекше, алайда көптеген өзен-көлдердің деңгейі жыл сайын күрт ауытқиды: суы мол жылдары орташа деңгейден 2–4 есе артық болуы мүмкін, ал қуаңшылық жылдары бірқатар айдындар мүлде құрғап қалады.
Кең-байтақ аумақта су ресурстары біркелкі таралмаған. Аридтік аймақтарда орналасқан табиғи қорлардың ең маңыздыларының бірі — жер асты сулары. Олар елді мекендерді сумен қамтуда, сондай-ақ шөлейт пен шөл белдемдерінде мал шаруашылығын жүргізуде шешуші рөл атқарады.
Маусымдық және көпжылдық өзгергіштік жоғары; деңгейі климаттық жағдайға тәуелді.
Су тапшылығы бар аумақтарда негізгі қор; артезиан құдықтары кең қолданылады.
Алмаарасан, Сарыағаш және өзге де курорттар минералды су көздеріне сүйенеді.
Мұздықтар: тау өзендерінің басты «қоректендірушісі»
Қазақстандағы жер беті ағын суы қорының негізгі көздерінің бірі — мұздықтар. 1985 жылғы дерек бойынша таулы өңірлерде жалпы ауданы 2033,3 км² болатын 2724 мұздық анықталған.
Негізгі шоғырланған аймақтар
- Жетісу Алатауы: мұз басудың жартысына жуығы, мұздық ауданы 1369 км².
- Іле және Күнгей Алатаулары: 610,7 км².
- Теріскей Алатауы: 144,9 км².
- Алтай мен Сауыр: 106,2 км²; Қырғыз және Талас Алатаулары: 101,5 км².
Мұздықтардың түрлері
Қазақстан мұздықтары үш топқа жіктеледі: аңғарлық, беткейлік және денудациялық беткейлер мұздықтары. Ең кең таралғаны — аңғарлық мұздықтар (жалпы санының шамамен 66%).
- Ұзындығы
- 11,7 км
- Ауданы
- 38,0 км²
- Мұз көлемі
- 6,32 км³
Биіктік белдеулері, температура және қозғалыс
Мұз басудың төменгі шекарасы мен фирн сызығы солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай жоғарылай түседі: Алтайда шамамен 2500–2800 м, ал Тянь-Шаньда 3500–3800 м. Солтүстік беткейлерде бұл шекара оңтүстік беткейлерге қарағанда 200–250 м төменірек жатады.
Мұздықтарда температура, әсіресе үстіңгі 12–15 м қабатта, қыста қатты төмендейді. Жазда мұздың ең үстіңгі 1 м қабаты ғана 0°C-қа дейін жылынады.
- Мұз қабатының жұқалығы және жауын-шашынның аздығы салдарынан мұздықтар жылына шамамен 50–70 м төмен қарай баяу жылжиды.
- Абляция (еру және булану) маусымы қалыпты жағдайда 2–2,5 ай; көпжылдық орташа абляция мөлшері шамамен 1 м.
- Мұздық суы тау өзендерін толтырады: бастау бөлігінде үлесі 85%-ға дейін, жазыққа шығар тұсында 35%-ға дейін.
- Мұздықтар тартылуда: кейбіреуінің ұзындығы жылына 5–20 м-ге қысқарады, ауданы ~1000 м²-ге кемиді.
Қазақстанның таулы бөлігінде ауданы шамамен 20 000 км² көпжылдық тоң белдемі қалыптасқан: оның төменгі шегі Алтайда 2000 м, Сауырда 2300 м, Жетісу Алатауында 2800 м, Тянь-Шань жоталарында 3000 м-ге дейін төмендейді.
Өзендер: таралуы, режимі және сапалық ерекшеліктері
Ұзындығы бойынша Қазақстанда 85 022 өзен бар: олардың 84 694-і шағын (100 км-ге дейін), 305-і орташа (500 км-ге дейін), ал 23-і ірі өзендер қатарына жатады (500 км-ден ұзын).
Өзен торының жиілігі
Ылғалы мол таулы өңірлерде (Алтай, Жетісу және Іле Алатаулары) өзен торы жиі: шамамен 0,4–1,8 км/км². Ал Арал және Каспий маңы шөлді өңірлерінде бұл көрсеткіш өте сирек — 0,03 км/км²-ге дейін.
Шағын өзендердің едәуір бөлігі Ұлытау, Шыңғыстау, Қарқаралы, сондай-ақ Тарбағатай, Қаратау және Мұғалжар жоталарынан бастау алады.
Алаптық ерекшелік
Өзендердің басым көпшілігі Каспий, Арал теңіздерінің, Балқаш, Алакөл және Теңіз көлдерінің тұйық алаптарына жатады. Тек Ертіс, Есіл және Тобыл жүйесіне құятын өзендер ғана Солтүстік Мұзды мұхит алабына қарайды.
Ірі өзендер
- Қазақстандағы ұзындығы: 1700 км
- Жалпы ұзындығы: 4248 км
- Бұқтырма және Өскемен СЭС-терімен реттелген
- Ертіс–Қарағанды каналымен су бұрылады
- Қазақстандағы ұзындығы: 1400 км
- Жалпы ұзындығы: 2219 км
- Суармалауға пайдаланудан кей жылдары Аралға жетпей тартылуы мүмкін
- Қазақстандағы ұзындығы: 815 км
- Жалпы ұзындығы: 1001 км
- Салалар бойында Үлкен Алматы каналы салынған
- Қазақстандағы ұзындығы: 1082 км
- Жалпы ұзындығы: 2428 км
- Ағын өзгергіштігі салыстырмалы төмен
Ірі өзендер қатарына сондай-ақ Есіл, Тобыл, Елек, Шу, Торғай, Ырғыз, Сарысу, Нұра, Талас, Ойыл, Жем және басқа өзендер жатады. Олардың кейбірі жазда қатты тайыздап, тіпті тартылып қалса, көктемде қар суымен толысып тасиды.
Толығу типтері
- Қар суынан толығатын өзендер
- Мұздық суынан толығатын өзендер
- Аралас толығатын өзендер
Өзендердің көпшілігі көктемде тасиды; мұздық суымен қоректенетін тау өзендері жазда тасиды.
Судың минералдануы және лайлылығы
Тау өзендерінің суы көбіне гидрокарбонатты; минералдылығы жоғары деңгейде 200–300 мг/л, деңгей төмендегенде 500–600 мг/л-ге дейін өседі. Жазық өңір өзендері көбіне сульфатты немесе хлорлы топқа жатады; шөлейт және шөл белдемдерде минералдану бастауында 100–200 мг/л-ден төменгі ағысында 5000 мг/л-ге дейін артуы мүмкін.
Лайлылығы бойынша жазық пен таулы өңірлер арасында айырмашылық айқын: жазықта әдетте 200 г/м³-ден аспайды, ал борпылдақ жыныстар үстімен ағатын Батыс Қазақстан өзендерінде 500–700 г/м³-ге дейін көтеріледі.
Көлдер: кеңістіктік айырмашылық және су балансы
Қазақстанда 48 262 көл бар. Олардың 45 248-і шағын (ауданы 1 км²-ге дейін). Ауданы 10 км²-ден асатын ірі көлдер — 296, ал 100 км²-ден асатын аса ірі көлдер — 21. Осы 21 айдынның үлесіне Қазақстандағы көлдердің жалпы ауданының шамамен 60%-ы тиеді.
Таралуы
Көлдер аумақ бойынша біркелкі таралмаған: кейде бір-бірінен жүздеген шақырым алшақ орналасады, ал кей өңірлерде жиі шоғырланып, біртұтас көлдер жүйесін құрайды.
100 км² аумаққа шаққанда көл айдындары Солтүстікте шамамен 3 км², ал Орталық және Оңтүстікте тиісінше 0,23 және 0,53 км²-ге дейін төмендейді.
Пайда болуы және су құрамы
Көлдер пайда болуы бойынша тектоникалық және экзогендік түрлерге бөлінеді. Каспий, Арал, Балқаш, Алакөл, Теңіз, Сасықкөл, Марқакөл сияқты ірі көлдер тектоникалық қазаншұңқырларда қалыптасқан.
Республика көлдерінде шамамен 190 км³ су жиналған. Көктемде деңгей 0,2–6 м-ге дейін көтеріледі, жаз ортасында булану мен сіңудің артуынан күрт төмендейді; ең төменгі деңгей көбіне қазан–қарашада байқалады.
Көл суының химиялық құрамы тұрақсыз: тұз концентрациясы деңгей өзгерісіне тығыз байланысты. Су көлемінің 87%-дан астамы сульфатты, қалған бөлігі карбонатты немесе хлорлы типке жатады.
Каспий мен Арал: ірі тұйық су айдындары
Қазақстанның батысы мен оңтүстік-батысын Каспий және Арал теңіздері шайып жатыр. Каспий теңізі тереңдігіне қарай солтүстік (4–8 м), орта (780 м-ге дейін) және оңтүстік (1000 м-ден астам) бөліктерге ажыратылады.
Арал теңізінің шарасы Тұран тақтасының төмен иілген бөлігінде қалыптасқан. Оның деңгейі ұзақ мерзім бойы қарқынды төмендеу үрдісін бастан өткеріп келеді; бұл мәселе су ресурстарын басқару мен экологиялық қауіпсіздік тұрғысынан аса өзекті.
Жер асты сулары: түрлері және қорлары
Су сыйыстыратын жыныстардың сипатына қарай жер асты сулары жарықшақтық, жарықшақтық-қабаттық және қабаттық (пластық) болып бөлінеді.
Жарықшақтық сулар
Таулы, қыратты және ұсақ шоқылы аймақтарда кең таралған. Жер бетіне жуық үгілу аймағында (30–50 м-ге дейін) қалыптасады. Көбіне минералдануы төмен бұлақ түрінде шығады; тектоникалық жарықтар бойындағы бұлақтар мен тайыз ұңғымалардың өнімділігі 5–7 л/с, кейде 10–15 л/с-ке жетеді.
Жарықшақтық-қабаттық сулар
Маңғыстау, Мұғалжар, Сарыарқа, Оңтүстік және Шығыс Қазақстандағы әлсіз цементтелген терригендік және карбонаттық жыныстар қабаттарында қалыптасады. Бұлақ түрінде немесе тайыз ұңғымалармен (әдетте 5 л/с-ке дейін) алынады. Карст дамыған әктастарда су шығымы 10–35 л/с-ке дейін көтерілуі мүмкін.
Қабаттық (артезиан) сулар
Негізінен жазық аймақтардағы борпылдақ және әлсіз цементтелген шөгінділерде таралған. Жоғарғы қабаттарда арынсыз грунт сулары, төменірек бөлікте қысымы жоғары артезиан сулары қалыптасады. Сулы қабаттардың қалыңдығы өңірге қарай бірнеше метрден 10–23 км-ге дейін жетуі мүмкін (Каспий ойпаты).
Қор және әлеует
Ірі артезиан алаптарына Алакөл, Бетпақдала, Каспий маңы, Қаратау, Қызылқұм, Маңғыстау, Мойынқұм, Солтүстік Қазақстан, Сырдария, Торғай, Ұлытау және басқа алаптар жатады.
Минералды су көздері және әлеуметтік мәні
Қазақстан жер қойнауынан адам ағзасына қажетті тұздары бар минералды су көздері көптеп табылған. Алмаарасан, Барлықарасан, Қапаларасан, Жаркент-Арасан, Сарыағаш сияқты санаторий-курорттар минералды су ресурстарының негізінде емдеу-сауықтыру орталықтарына айналған.
Қуаң климат жағдайында су қорларының маңызы арта түседі: ауыл шаруашылығы, әсіресе суармалы егіншілік, сондай-ақ қалалар мен өнеркәсіптің өсуі суға сұранысты күшейтеді. Сондықтан су ресурстарын ұтымды пайдалану және ластанудан қорғау — тұрақты дамудың негізгі шарттарының бірі.
Трансшекаралық сулар: тәуекел мен жауапкершілік
Ертіс пен Іле сияқты трансшекаралық өзендерді ұтымды пайдаланумен қатар, олардың экологиялық тәуекелдерін де ескеру қажет. Бастаулары мемлекеттік шекарадан тыс орналасқандықтан, бұл мәселе шаруашылық және экологиямен ғана шектелмей, саяси, тарихи, экономикалық және табиғатты қорғау қырларын да қамтиды.
Сырдария, Талас, Шу сияқты ортақ өзендерге қатысты да ұқсас проблемалар туындайды. Трансшекаралық өзендер мен көлдерді (соның ішінде Каспий мен Аралды) қорғау және тиімді пайдалану қағидалары 1992 жылғы БҰҰ-ның Хельсинки конференциясында бекітілген.
Негізгі басымдықтар
- Су алуды жоспарлауда экожүйелік ағынды сақтау
- Қайтымды суларды тазарту және ластануды азайту
- Гидротехникалық нысандарды салуда жергілікті табиғи ерекшеліктерді ескеру
- Көрші мемлекеттермен дерек алмасу және келісілген су саясаты
Қазақстанның су ресурстары: қысқаша сандық көрініс
Соның 56,5 км³-і республика аумағында қалыптасады, қалғаны көрші елдерден келеді.
Орташа жылы пайдаланылуы мүмкін көлемі 46,0 км³-ден аспайды.
Су ресурстары азайып, пайдаланылатын су көлемі күрт қысқарады.
Пайдалану деңгейі шамамен 11,3% немесе 1,7 км³.
Қайтымды сулар және ластану факторы
Қайтымды сулардың көлемі шамамен 4 км³. Су көздеріне қайта құйылатын су 2 км³-ден аспайды; қалған ағынды ішінара сейіледі немесе жерге сіңіп кетеді. Қайтымды сулар табиғи сулар мен қоршаған ортаны ластаудың негізгі көздерінің бірі ретінде қарастырылады.
Іле–Балқаш бассейні: табиғи реттеуіш және экожүйелік тепе-теңдік
Іле–Балқаш бассейні беттік және жер асты су ресурстарына бай. Мұнда 45 мыңнан астам өзендер, уақытша ағындар және ұзындығы шамамен 118 мың км-ге дейін жететін сай-жыралар бар. Бассейннің негізгі су артериясы — Іле өзені, ол су жинау алабының 75%-ына дейін қамтиды.
Балқаш көлі және дельта
Іле өзені Балқашқа құяр жерде ауданы шамамен 8 мың км² болатын дельта түзеді. Дельта көлмен гидравликалық байланыста болып, экожүйедегі тепе-теңдікті ұстайтын табиғи реттеуіш қызметін атқарады: құрғақ жылдары су қорының бір бөлігін көлге береді.
Балқаш — Қазақстандағы ірі ағынсыз су қоймаларының бірі. Ұзынарал бұғазы (5–6 км) арқылы көл Батыс және Шығыс бөліктерге бөлінеді: батыс бөлігі аздап ащылау, шығыс бөлігі минералдануы жоғары, тұздылау келеді.
Іле өзені: бастауы және ұзындығы
Іле өзені бастауын Орталық Тәңіртаудағы Мұзарт мұздықтарынан алатын Текес өзені алабынан алады. Күнес және Қаш өзендерімен қосылып, ҚХР аумағы арқылы ағып, кейін Қазақстанға қайта кіреді және Балқашқа құяды.
Бассейннің негізгі салалары (ірі мысалдар)
Іле Алатауының ең ірі өзендерінің бірі. Ұзындығы 245 км, алабы 4980 км². Тармақтары: Женішке, Сарыбұлақ, Ассы.
Мұздықтар мен мореналық сулардан қоректенеді. Шентүрген, Түрген (Ортатүрген) және Кіші-Түрген өзендерінің қосылуынан құралады. Ұзындығы 116 км.
Жарсай және Тескенсу өзендерінің қосылуынан пайда болады. Ұзындығы 121 км. Жоғары бөлігінде мұздықтар орналасқан.
Жоңғар Алатауынан бастау алады. Ұзындығы 390 км, сағасына таяу шамамен 860 км² дельта түзеді.
Жоңғар Алатауының солтүстік бөктерінен бастау алады. Ұзындығы 316 км.
Бұлақтары мұздықтар аймағында, 3000 м-ден жоғары биіктікте орналасқан. Ұзындығы 417 км. Негізгі тармақтары: Сарымсақты, Ағанақты, Басқан.
Мәтіндегі дерек үзінді түрінде берілген: өзен екі ірі өзеннің қосылуынан пайда болады.
Дереккөз
«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы, Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 1998, 5-том. (Ж. Достай, Т. Омаров және т.б.)