Болмыстың бірлігінде әлем елес
Иасауи мәдениетінде уахдат ул-вужуд түсінігі және пантеизм
Батыстық ориенталистер сопылықтағы болмыстың бірлігі (уахдат-ул-вужуд) теориясын христиандықтағы пантеизммен бір санап жатады. Бұл — түбірімен қате пікір. Пантеизм мен вахдат-и вужуд арасындағы айырмашылық, сыртқы ұқсастықтарына қарағанда, әлдеқайда терең. Бұл айырмашылықты елемеу сенім мен имансыздықтың аражігін көмескілендіреді.
Негізгі тезис
Пантеизмде Алла мен әлем біртұтас әрі тең қаралады. Ал болмыстың бірлігі түсінігінде Алла мен әлемнің арасына теңдік қойылмайды: Алла — Хақ, ал жаратылғандар — өздігінен дербес болмысқа ие емес, тек тәуелді көріністер.
Пантеизм: ұғымы, ішкі логикасы және ислам тұрғысынан мәселесі
Пантеизм — грек тіліндегі pan («барлығы») және theos («Құдай») сөздерінен құралатын, жалпы алғанда «барлығы — Құдай» ұстанымына жақын философиялық жүйе. Ол «барлық нәрсе Алланың субстанциясының бір бөлшегі», «Алла — әлемнің рухы», «тек Алла ғана — әлемнің жиынтығы», «хеме-ост (бәрі Алла)» сияқты анықтамалар арқылы түсіндіріледі.
Басқаша айтқанда, пантеизм көбіне шексіздің шектеуліде «ерігенін», Алланың табиғатта имманентті екенін меңзейді. Ислам тұрғысынан мұндай екі шеткі тұжырым да қате: біріншісі — Алланы табиғатпен теңестіру, екіншісі — жаратылғанның Аллаға «жұтылып» кетуі сияқты мағынаға ұрындыру.
Пантеизмнің философиялық сипаты
- Алла мен әлемді бір және тең деп қарастырады.
- Тұлғалық ұғымды және еркіндікті әлсіретеді: «абсолют» сана мен ерікке ие емес заң/қуат ретінде сипатталады.
- Этика мен мораль табиғат жүйесіне тәуелді күйде түсіндіріледі.
- Монизм мен имманентизмнің бір формасы ретінде танылады.
Тарихи ескертпе
«Пантеизм» термині XVIII ғасырда ирландиялық ойшыл Голанд арқылы қолданысқа енгені айтылады. Пантеизмнің әртүрлі нұсқалары бар; Плотин, Гегель, Бруно, Спиноза сияқты ойшылдар бұл бағыттың көрнекті өкілдері ретінде жиі аталады.
Пантеизм деизмге емес, теизмге қарама-қайшы түсінік ретінде сипатталады. Сондай-ақ «әр нәрсе Аллада» дейтін панентеизм мектебі де бар.
Маңызды ескерту
Мәтінде пантеизм «атеизмге баратын бірінші саты» ретінде бағаланады. Бұл — пантеизмнің Алланы тұлғалық, ерікті, әлемнен тәуелсіз Жаратушы ретінде танитын исламдық теологиямен үйлеспейтіндігіне бағытталған сын.
Болмыс туралы негіз: міндетті және мүмкін болмыс
Болмыс туралы ойлар көбіне шексіз және шектеулі идеяларына сүйенеді. Мұнда өзара қарама-қайшы екі болмыс айқындалады: Жаратушы мен жаратылған, міндетті (уажиб) және мүмкін (мумкин) болмыстар.
Мүмкін болмыстың сипаттары
- Үнемі өзгерісте; уақыт пен кеңістікпен шектелген.
- Бар болуы үшін өзге бір болмысқа мұқтаж.
- Әлсіз; жоқ болу қаупі әрдайым бар.
- Өткінші дүниенің «феномендер толқынын» құрайды.
Вахдат-ул вужуд: пантеизммен шатастыру неліктен қате?
Болмыстың бірлігі (вахдат-ул вужуд) мен пантеизмнің ортақ мақсаты — Алланы тануға ұмтылу сияқты көрінуі мүмкін. Алайда ұқсастыққа алданып, олардың арасындағы спиритуалдық айырмашылықты жоққа шығаруға болмайды. Исламдағы вахдат-и вужудқа қарсы пікір айтушылардың бір бөлігі оны пантеизммен шатастырады, бірақ мазмұны жағынан бұл — бөлек жүйелер.
Пантеизм
Алла мен әлем біртұтас және тең қаралады. Нәтижесінде Жаратушы мен жаратылғанның шекарасы әлсірейді.
Вахдат-ул вужуд
Тепе-теңдік жоқ: Алладан басқа болмыстардың өздігінен болмыстық мәні болмайды; барлығы — тәуелді көрініс.
Нәтиже
Вахдат-ул вужудта «инкорнация» және «Алламен қосылу» (иттихад) түсінігі жоқ: қосылу болуы үшін тәуелсіз екі болмыс керек.
Терминдік ажырату
Мәтіндегі түсіндіру бойынша пантеизмді арабша уахдат-и маужуд (яғни «жаратылғандардың бірлігі») деп атауға болады. Ал уахдат-и вужуд — «болмыстың бірлігі», яғни шынайы болмыстың бірлігі ретінде Алланың ғана ақиқат болмысын негіз етеді.
Сопылардың Алла туралы танымы: «зат-мән» және көрініс
Исламдағы болмыстың бірлігі философиясын терең түсіну үшін сопылардың Алла туралы ойлау жүйесіне назар аудару қажет. Сопылардың пікірінше, Алланың «зат-мән» ретінде субъективті болмысы бар: ол Бір (ахад), міндетті (уажиб), ең алғашқы (қадим), ежелгі (азали), бөлінбейтін, өзгермейтін, суретке сыймайтын, өздігінен бар (қайым) Абсолютті Болмыс.
Сонымен қатар Алланың жаратылған әлеммен байланысты қыры бар: Алла өз есімдері мен сипаттары арқылы әлеммен байланысып, онда көрініс береді. Әрбір тіршілік оның сипаттарымен белгілі бір қатынаста болады. «Ол әрдайым басқа көріністе (ша‘ан)» деген аяттың негізінде Алланың сипаты мен әлем арасында үйлесім орнайды.
Түйінді қағида
Шынайы болмыс — тек Алла. Көбею, өзгеру, бөліну Болмыстың мәнінде емес, оның көріністерінде, яғни сипаттардың шағылысқан объектілерінде байқалады.
Есім–сипат–зат жүйесі және таухидтің мәртебелері
Сопылар Алланың есімдері мен сипаттарын оның мәнінің мәртебелері ретінде талдайды. Негізгі сипаттар ретінде мыналар аталады: өмір, ғылым, ерік, құдірет, есту, көру және сөйлеу.
Ішкі байланыс логикасы
Сипат — есімнің мәні, ал есім — сипаттың формасы.
Жауһар — сипаттың мәні, ал сипат — жауһардың формасы.
Есім — заттың мәні, ал зат — есімнің формасы.
Адамдағы «зәрре сипаттар»
Адамда Алланың сипаттарынан үлес бар, бірақ бұл — толық сипаттардың теңдесі емес. Болмыстың бірлігі философиясында жауһар, сипат және амал тұрғысынан таухидтің үш мәртебесі қарастырылады.
Жаратылыс, айан-и сабита және әлемнің тәуелділігі
Сопылықта әлем Алланың өзін-өзі танытуы, көрініс беруінің жемісі ретінде қарастырылады: әр демде жаңғырып отыратын экзистенция — есімдер мен сипаттар арқылы болмыстан болмысқа өтудің көрінісі. Алла әртүрлі сатылардан өтіп болмыстар әлемін жаратып, оларды өзіне айна етіп, өзінің кемелдігін тамашалады деген тілдік-метафоралық түсіндірулер қолданылады.
Иасауидің пайымында әлем Алладан, бірақ Алламен бір мәнде емес. Мүмкін болмыстар бастапқыда жоқ болып, кейін Алла тарапынан жаратылды. Бұл жаратылыс «бөлшектің бүтіннен ажырауы» емес; әйтпесе әлем тұтастың бөлшегі болып, өздігінен бар болу қабілетіне ие болып кетер еді.
Айан-и сабита
Жаратылғандардың Алланың ежелгі танымында алған орны айан-и сабита деп аталады. Заттар мен құбылыстар осы «бұрыннан белгілі формалардың» негізінде пайда болады деген түсіндіру беріледі.
Түйін
Болмыстың бірлігі түсінігі бойынша ежелден тек Алланың болмысы ғана бар; жаратылғандардың «өзіндік болмысы» жоқ. Әлемдегі көптүрлілік — мәнде емес, көріністе, түрде, формада.
Иасауи түсіндіруіндегі мәртебелер және рухани мақсат
Сопылық түсіндірулерде әлемнің жаратылуы бірнеше мәртебелер арқылы баяндалады: жеті түсу (аназзулат ус-саб’а), бес құдайлық мәртебе (хазарат-ул хамса) сияқты үлгілер бар. Иасауи дәстүрінде әлемнің болмысы лахут, жабарут, малакут және насут деп аталатын төрт мәртебемен түсіндіріледі.
Болмыс мәртебелерін белгілі бір санмен шектеу — шартты түсіндіру тәсілі ғана. Маңыздысы: барлық мәртебелерден өтіп, құдайлық сипаттарды өзінде жинақтаған «адам» рухани тәрбиемен кемелдікке ұмтылады. «Алладан келу» мен «Аллаға қайту» арасындағы аралықта адамның өзін-өзі тануы, рухани және моральдық тұрғыдан жетілуі жатыр.
Рухани вектор
Жаратылыс — «келу», ал мақсат — жоғарылау сапары (сайри-уруж) арқылы инсани камил, яғни кемел адам дәрежесіне жету.
Кәлам мен сопылық: айырмашылық қайдан туады?
Сопылардың Алланың субстанциясы мен сипаттары туралы жіктеулері кейде кәламшылардың көзқарасымен үйлесе бермейді. Айырмашылық түптеп келгенде танымдық бағдарға байланысты: екеуі де Құранға сүйенгенімен, әдіс пен ұстаным басқа.
Дегенмен болмыстың бірлігі түсінігі ислам философиясына тереңдік пен тірілік әкелді. Позитивизм, материалистік диалектика және ғылыми атеизм ықпалы күшейген кезеңдерде де дүниетанымдағы мұсылмандық «жауһардың» сақталуы — болмыстың бірлігіне жақын сенімдік қабаттардың қуатымен түсіндіріледі.
Сопылар мен софистердің айырмасы
Сопылар үшін заттың ақиқаты бар, бірақ ол ақиқат — затта көрініс берген Алланың болмысына тәуелді. Ал софистер үшін заттың ешқандай ақиқаты жоқ деп түсіндіріледі.
Ибн Араби және «болмыстың бірлігі» атауының қалыптасуы
Сопылық философиясының шыңы ретінде болмыстың бірлігі доктринасы аталады. Бұл түсініктің Ибн Арабиден бұрынғы сопыларда да бар екені айтылады (Иасауидегі «Бір және Барым», Дидар-Жамал ұстанымдары соған дәлел ретінде келтіріледі). Алайда сопылық ойлауды жүйелеп, оны философиялық-метафизикалық категориялар арқылы негіздеген тұлға ретінде Ибн Араби жиі аталады.
Сонымен бірге маңызды бір жайт бар: Ибн Араби өз ілімін ешқашан «болмыстың бірлігі» деп атамаған. Бұл атау кейіннен оның философиясына берілген түсіндірмелік анықтама ретінде орныққан.
Ибн Араби түсіндіруі: таным, жаратылыс және мақсат
Ибн Араби түсінігінде болмыс бір ғана ақиқаттан тұрады; көптүрлілік пен көбею — сыртқы сезімдер қабылдайтын құбылыстар деңгейіндегі көрініс. Абсолюттік ақиқат — Алла. Ол өз субстанциясы арқылы бар.
Алла ежелден бар, ал одан басқа ешнәрсе жоқ еді. Алла бізді қандай формада жарататынын да ежелден білетін: бұл білім сырттан алынған емес, өйткені Алладан басқа болмыс жоқ болатын. Демек жаратылыс — Алланың ежелден бар танымымен байланысты. Бұл жерде жаратылғандардың Аллада «потенциалды түрде» бар болуы туралы тіл қолданылады.
Жаратылыс мақсаты
Мәтіндегі пайым бойынша Алланың әлемдерді жаратудағы мақсаты — өзінің есімдерін, істерін, сипаттарын көрсету, яғни өзін таныту. Ал жаратылғандардың мақсаты — Алланы осы есімдер мен сипаттар арқылы тану (мағрифатуллаһ).
Жаратылғандардың барлығына форма беруші — Алла, бірақ формада көрінген әрбір нәрсе Алланың өзі емес. Әлем Алладан жаратылған, бірақ онымен тең сипатта емес; жаратылғандар «мүмкін болмыс» ретінде шынайы дербес болмысы жоқ деп түсіндіріледі. Бұл түсіндіру эманациядағыдай «бүтіннің бөлшекке бөлінуі» дегенге келмейді.
Тағдыр бар, мәжбүрлік жоқ: жауапкершілік мәселесі
Болмыстың бірлігі тұжырымдамасында әлемнің мәні Алланың мәніне «қосылмайды». Керісінше, әлемнің болмысы Алланың болмысына негізделеді: Алласыз әлем өзіндік болмысқа ие емес. Бұл жерде тағдырдың бар екені айтылады, бірақ мәжбүрлік жоқ деген тұжырым да қатар беріледі.
Көлеңке метафорасы
Әлемдегі бар нәрселер шынайы болмыспен салыстырғанда көлеңке тәрізді: Хақтан тыс дербес ақиқат жоқ, ал шынайы болмыс — Алланың болмысы.
Уахдат-уш-шухуд: Имам Раббани ұсынған сын және балама
Ислам әлемінде XVI ғасырда болмыстың бірлігі түсінігіне қарсы бағыт ретінде уахдат-уш-шухуд деп аталатын сопылық ағым қалыптасты. Бұл бағыт Имам Раббани (1563–1624) есімімен байланыстырылып, негізінен «болмыс бір» емес, «көрінетіндердің бірлігі» (тәжірибелік-хәлдік деңгей) туралы айту дұрысырақ деген ойды ұсынады.
Имам Раббанидің негізгі уәжі
Алланың барлық нәрсені қамтуы мен жақындығы субстанция арқылы емес, ілім арқылы деп түсіндіріледі. Алла — Алла, әлем — әлем: танылмайтын мен танылатын болмыс бір әрі тең бола алмайды; міндетті болмыс мүмкін болмыспен теңестірілмейді.
Раббани Алланың есімдері мен сипаттарын оның субстанциясынан бөлек қыр ретінде қабылдауға бейім: Ибн Араби ұстанымындағыдай болмыстық бірлік емес, белгілі мағынада «екілік» (дуалистік) ажыратуды сақтайды. Оның түсіндіруінше, фана мақамына жеткен суфидің әлемді «көрмей» қалуы — әлем мүлде жоқ дегенді білдірмейді; бұл — тажалли нұры басым түскен хәлдің әсері.
Екі мектепті қысқаша салыстыру
Вахдат-и вужуд
- Жауһар мен болмыс бір деп ұғынылады.
- Сипаттар жауһардың өзі ретінде түсіндіріледі.
- Әлем — есімдер мен сипаттардың көріністері; дербес болмысы жоққа жақын сипатталады.
- Алла әрі трансцендент, әрі имманентті қырмен түсіндіріледі.
Вахдат-уш-шухуд
- Болмыс жауһардан бөлек; ең алдымен болмыс жаратылды деп айтылады.
- Сипаттар жауһардан бөлек, жауһардың «көлеңкесі» ретінде сипатталады.
- Әлем бар; оны жоққа шығару объективтік шындық пен «Жаратушы» сипатын әлсіретеді.
- Бір болып көріну — тұрақты онтологиялық үкім емес, хәлдің (шухудтың) өткінші тәжірибесі.
Қорытынды ой
Пантеизм Алла мен әлемді теңестіретін философиялық бағыт ретінде сипатталса, вахдат-ул вужуд Алланы жалғыз шынайы болмыс деп танып, жаратылғандарды сол болмыстың тәуелді көріністері деңгейінде түсіндіреді. Уахдат-уш-шухуд болса, бірліктің «болмыс» емес, «көріну/тәжірибе» деңгейінде айтылуы дұрыс деген танымдық түзетуді ұсынады.