Күйеу жаман болса қызыңнан
Қазақ мақал-мәтелдері: қыз, тәрбие және елдік ұғым
Төмендегі нақылдар қазақтың дүниетанымын, отбасы тәрбиесін, қыз баланың орны мен жауапкершілігін, сондай-ақ салт-дәстүрдің әлеуметтік рөлін бейнелейді. Мәтін редакцияланып, қайталанған жолдар ықшамдалып, тілдік қателер түзетілді.
Ақыл, білім және мінез
Көптеген мақалдар қыз баланың қадірін ақыл, білім, мінез арқылы өлшейді. Ақыл — сөздің салмағын, білім — істің бағытын айқындайды.
Нақыл
Ақылды қыз білімге жүгінер, ақылсыз қыз сөзге ілігер.
Нақыл
Қыз қылығымен (көрікті).
Мінезге қатысты ескертпелер
- Шешесіне қарап қызын ал, аяғына қарап асын іш.
- Шешесі отырып, қызы сөйлегеннен без.
- Қыз мінезді келсін, ұл өнерлі келсін.
Қыз — қонақ, елдің көркі
Қазақ сөзінде қыз — бір үйдің ғана емес, тұтас елдің көркі. Қыздың қадірі мен жолы нәзік ұғымдармен сипатталып, жауапкершілік пен сыйластыққа шақырады.
Теңеу
Жақсы қыз — жағадағы құндыз, жақсы жігіт — аспандағы жұлдыз.
Қоғамдық мән
Қыз өссе — елдің көркі, гүл өссе — жердің көркі.
Жол және абырой
Қыздың жолы жіңішке.
Қыздың қабағында құт бар; қабағы күлімдесе — құт келеді.
Тәрбие, тыйым және жауап
Бұл бөлімдегі мақалдар қыз тәрбиесінің қатаңдығын емес, қоғамдағы нәзік тепе-теңдікті сақтауға бағытталған жауапкершілікті меңзейді.
Көп айтылатын қағидалар
- Қызға қырық үйден тыйым.
- Қыздың ұяты — шешеге.
- Қызды қымтап ұстаған ұялмайды.
- Қызым саған айтам, келінім сен тыңда.
Еңбек пен бап
Қызды асырап-баптай білу — ұқыптылық пен мәдениеттің өлшемі ретінде айтылады:
Қызды асырап білмеген — күң етер; жібекті түте алмаған — жүн етер.
Қыз баққаннан қысырақ баққан оңай.
Жасау, құдалық және тұрмыс
Тұрмысқа қатысты мақалдарда жасау, құда түсу, кәдe секілді ұғымдар арқылы отбасы берекесі, қам-қарекет және салттың реті көрінеді.
Жасау
Жасауды жеті жастан жинасаң — жетеді, алты жастан жинасаң — асады.
Тұрмыс
Жасауы көп келіннің күйеуі жуас.
Құдалықтағы кәдe
Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз күйеу болмайды.
Қызыңды құтты орнына қондырғанша күт, ұлыңды отау иесі болғанша күт.
Ел мен елді жалғаған қыз
Қыз — екі елдің арасын жақындататын, құдалық арқылы байланыс орнататын тұлға ретінде көрінеді. Бұл — жеке тағдырдың ғана емес, қоғамдық қатынастың да өлшемі.
Нақылдар
Екі ауылдың арасын жол қосады, екі елдің арасын қыз қосады.
Судың түбін шым бекітер, даудың түбін қыз бекітер.
Таңдамалы мақал-мәтелдер
Төменде мәтіндегі негізгі ойды шоғырландыратын, кең тараған жолдар берілді.
Қыз — қонақ.
Қыз бала — кісінің кісісі.
Қызы бардың назы бар.
Қыздың құны — қырық жеті.
Ауру — астан, дау — қарындастан.
Қызды кім айттырмайды, қымызды кім ішпейді.
Қыз — жігіттікі, қымыз — көптікі.
Отырған қыз орнын табады.
Ескерту: кейбір мақалдар мәтінде әртүрлі нұсқада қайталанып келді (мысалы, «Қыздың жолы жіңішке», «Қайтып келген қыз жаман…»). Бұл нұсқада қайталау қысқартылып, мағынасы сақталды.