Салмақтасаң айта ғой, Хан алдында күшіңді
Үмбетай Тілеуұлы: жорық жыршысы, шежіреші, майдангер
Бөгенбай батырдың жақын майдангер серіктерінің бірі, Абылай ханның жырауы — Үмбетай Тілеуұлы. Ол жаудан беті қайтпаған батыр ғана емес, қазақ әскерлерінің жорық жыршысы, әрі тарихшы-шежіреші болды. Үмбетайдың мұрасы жыраулық дәстүрдің көркем үлгісі ретінде ғана емес, тарихи шындықты өлеңмен өрген шежіре ретінде де бағалануға тиіс.
Шәкәрім бағалаған жыраулық дәстүр
Үмбетай шығармашылығымен жақсы таныс болған Шәкәрім Құдайбердіұлы өзінің «Ескі ақындық» атты өлеңінде жыраудың өлең-толғау айту дәстүрін жоғары бағалап, мысалға келтіреді:
«Мұны оқыған ұландар,
Үмбетей жырын сынандар!
Байқап оқып әрбірін,
Ақылға салып бар сырын,
Не деп отыр, көр түрін.
Абылайдың алдына
Салып отыр, көрдің бе,
Басынан кешкен тағдырын.
Сырттан ұқпа мұңын аңғар.
Бүгінгілер айтса жыр,
Буыны бірдей, бәрібір,
Үмбетейше құбылтып,
Сала алмайды басқа түр».
Бұл үзінді Үмбетайдың сөз саптауындағы құбылтуды, ой тереңдігін және тарихи оқиғаларды көркем тілмен жеткізу қуатын айқын көрсетеді.
Әдеби мұра: жоқтау, қисса және тарихи дерек
Негізгі жанрлар
- Бөгенбай батырдың өліміне арналған ұзақ жоқтау
- «Жантай батыр» қиссасы
- Философиялық-дидактикалық толғаулар
Құндылығы
Үмбетай жырларынан сол дәуірдің қайраткерлері, саяси оқиғалары және ел ішіндегі дау-дамайлар туралы мол, құнды мәлімет аламыз.
Тарихи өріс
Жырау Бөгенбай жасағымен бірге жүріп, өзі куә болған оқиғаларды жырға айналдырған. Осы арқылы поэзия мен жылнамалық ойлау бір арнада тоғысады.
Шыққан тегі және өмірбаян деректері
Үмбетай Ішпекбайдың баласы Бозымның «майлы» тармағынан, Жолымбет аталған бұтағынан шыққан. Үмбетайдың өмір сүрген жылдары жөнінде зерттеушілер арасында ортақ пікір жоқ: бір еңбектерде 1706–1778 жылдар көрсетілсе, келесілерінде 1697–1786 жылдар айтылады.
Әкесі — Тілеу
Болашақ жыраудың әкесі Тілеу ел ішінде абыз атанған, ескі жырларды, аңыздарды, шешендік сөздер мен нақылдарды жақсы білетін шежіреші болған. Қобыз тартып, домбыра шерткен жан-жақты өнерпаз ретінде Үмбетайдың алғашқы ұстазы да — осы әкесі.
Өзіне дейінгі жырауларды үлгі тұтқан Үмбетай уақыт өте келе ұстаз тұтқан Бұқар жыраудың ықпал-өнегесімен философиялық-дидактикалық толғаулар да жазады.
Өзі туралы сирек дерек: «Жантай батыр» дастанындағы кіріспе
Үмбетай замандастары туралы көп жырлағанымен, жыраудың өзі туралы дерек аз. Ол бұл жайында «Жантай батыр» дастанын ашатын кіріспе бөлімде қысқаша тоқталады:
«Менің атым Үмбетей,
Танығанға кім демей,
Жүрек соғып тұрғанда,
Жыр нөсерін құйғанда,
Отырым неге үндемей,
Жорық жолы кеудемде.
Жатыр сайрап көмбедей.
Ерлікті бастан өткердім,
Ерлікті де көп көрдім,
Жүрген емін сөйлемей,
Бөгенбай дүние салғалы,
Қарлығы рас бұл көмей…»
Мінезі, серілігі және Бұқар жыраумен байланысы
Тұлғалық болмысы
Үмбетай соғыста жүрмін демей, басына түлкі бөрік киіп, төбесіне үкі тағып, серілікпен жүргені айтылады. Күнделікті өмірде тік мінезді, шындықты тура айтатын адам болған.
Ұстаз-шәкірт және достық
Ол Бұқар жырауды ұстаз тұтып, ерекше құрметтеген. Екеуінің ара-қатынасы ұстаз бен шәкірт сыйластығына қоса, әзіл-қалжыңы жарасқан құрдастарша жақын достыққа ұласқан.
Ереймен мен Баянаула тауларын қыстаған қанжығалы мен сүйіндік рулары жаз айларында Өлеңті, Шідерті немесе Нұра мен Есіл бойындағы жайлауда тоғысып отырған. Осы себептен Үмбетай мен Бұқар жыраудың байланысы өмірлерінің соңына дейін үзілмеген.
Бұқардың үйіндегі оқиға: өткір әзіл, ащы мысқыл
Бірде Үмбетай «көмекей әулие» атанған Бұқар жыраудың үйіне қонаққа барғанда, Бұқардың зайыбы оған жылы қабақ танытпай, «ауырып тұрмын» деген сылтаумен жатып қалады. Сонда Үмбетай үйден шыға бере өлеңдеткен екен:
«Үй сыртында ақыра тау,
Панасы жоқ болса —
Бұл шіркіннің несі тау.
Кетеген болса түйең жау,
Тебеген болса биің жау,
Ұрысқақ болса ұлың жау,
Керіскек болса келінің жау.
Үйіңдегі ұлың жаман болса,
Есіктегі құлмен тең.
Қойныңдағы қатының жаман болса,
Қаңтардағы мұзбен тең.
Кей сорлының қатыны
Күндіз ауру, түнде сау —
Арқаңа артқан тұзбен тең».
«Жылға сай батпақ болса — өте алмассың,
Жастан шыққан жүйрікке — жете алмассың,
Дүниенің жүзінде осы қиын —
“Жаман” деп өз үйіңнен кете алмассың.
Бәйбішең аю болса — аса алмассың,
Қарау болса — “әй” деуге бата алмассың,
Мейманға отың басы болса суық —
Еліңе жақсы жігіт атанбассың.
Қосағың қоса ағармас қосақ екен,
Құдайым осылай да қосады екен.
Тоты құс жарқанатқа пенде бопты,
Бұқарым, айтарым менің осы-ақ екен».
Үмбетайдың сөзіндегі шындықты мойындаған Бұқар жырау жауап ретінде «Жал құйрығы қаба деп…» толғауын айтқан деседі. Бұқар жырау төсек тартып жатқан шағында да Үмбетай қасында болып, ұстазын соңғы сапарға шығарып салған.
Ел ішіндегі төрелік: дау шешкен сөз иесі
Жаудың беті қайтып, Орта жүз Сарыарқаны тұрақты мекенге айналдырғаннан кейін Үмбетай қарт батыр Бөгенбайдың жанында жүріп, қанжығалы руының жыршысы әрі биі ретінде танылды. Ол түрлі даулы мәселелерге араласып, әділ төрелік айтып, ел тыныштығын қорғады. Бұл кезеңде жер дауы мен жесір дауы жиі көтерілген.
Найман мен арғын арасындағы жесір дауы
Бірде найман мен арғын арасында жесір дауы туып, найман жағынан келіссөзге Ақтамберді жырау мен Қабанбай батыр келеді. Ашуға мінген Ақтамберді сөз бастапты:
«Уа, қарт Бөгенбай!
Құяр жауын аспаннан
Қара бұлт торласа,
Пәлекет елде көбейер
Жігітті жігіт қорласа…
Қынаптан қылыш суырмай,
Қырысқан жау бүлк етпес,
Жуылмай қатқан қанымен
Намысқа тиген кір кетпес…
Ұрын келген күйеу қайда,
Жесір қайда, тіл өтпес?
Жендетті көрсет көзіме,
Желіккен басты кім кеспес?
Еліңді жүндей түткізіп,
Қанды көбік жұтқызып,
Жайратамыз осы кеш!..»
Қанжығалы жағы тосылып, үнсіз қалған сәтте Үмбетай сабырға шақырып, мынадай жауап қайырған екен:
«Ей, Ақтамберді, Қабанбай!
Суытпа босқа түсіңді,
Қайырма онша тісіңді.
Сыр тазасы не керек,
Тазарт әуелі ішіңді.
Салмақтасаң, айта ғой,
Хан алдында күшіңді.
Елімді иесіз деймісің,
Ерімді киесіз деймісің?
Алты арысқа білдірмей,
Басып жеймін деймісің?
Батпандап-батпандап мінің бар,
Қабанбай, бітім қылыңдар».
Елдің екі арысы — Хан батыр Бөгенбай мен Дарабоз Қабанбай арасындағы бұл түйісу әрі қарай ушығуы мүмкін емес еді. Майданда үзеңгілес болған, жорықтың ащы-тұщысын бөліскен екі батыр бітімге келіп, дау оңтайлы шешімін табады. Ақтамберді мен Үмбетай арасында да бұрынғы достық қайта орнығып, арғын мен найман бәтуаға келеді.
Бөгенбайға арналған жоқтау және соңғы жылдары
Үмбетайдың ел арасына кең тараған толғауларының бірі — Бөгенбай батырдың өліміне арналған ұзақ жоқтау. Батырдың ерлік жолын айта отырып, жырау Абылай ханның және өзге батырлардың қазақ тарихындағы орнын да айқындайды.
Өмірінің соңғы жылдарын Ереймен өңірінде өткізіп, Бөгенбайдың балалары — Тұраналы, Тұрымбетке және немересі жас би Бапанға ақыл-өсиет айтады. Жастарға өзі куә болған дәуірдің қазақ қаһармандары туралы жырларын толғап, ел жадында қалатын сөз аманатын қалдырған.