Қылмыстардың қайталануы
Қылмыстардың көптігі: негізгі түрлері және құқықтық салдары
Қазіргі қылмыстық заңнамада қылмыстардың көптігі үш негізгі түрге бөлінеді: 1) қылмыстың бірнеше мәрте жасалуы, 2) қылмыстардың жиынтығы, 3) қылмыстың қайталануы. Бұл жіктеу қылмысты дұрыс саралау, жауаптылықты анықтау және жаза тағайындау үшін шешуші мәнге ие.
1) Қылмыстың бірнеше мәрте жасалуы
Қылмыстың бірнеше мәрте жасалуы — бір тұлғаның екі немесе одан да көп қылмыс жасауы. Бұл ретте тұлғаның сол әрекеттері үшін сотталған-сотталмағаны әрдайым шешуші өлшем бола бермейді.
Жалпы бірнеше мәрте жасалу
Қылмыстардың қай түрі болса да, қоғамдық қауіптілігінің сипаты мен деңгейіне қарамастан, жалпы бірнеше мәрте жасалу ретінде көрінуі мүмкін. Жалпы бірнеше мәрте жасалу әдетте қылмысты саралауға әсер етпейді, бірақ сот оны жаза тағайындауда ауырлататын мән-жай ретінде ескеруі ықтимал (ҚК 54-бап 1-бөлік “а” тармақ).
Арнайы бірнеше мәрте жасалу
Кінәлі тұлғаның ұқсас немесе біртекті екі не одан да көп қылмыс жасауы арнайы бірнеше мәрте жасалу болып танылады. ҚК 11-бап 1-бөлікке сәйкес, Ерекше бөлімнің белгілі бір бабында (немесе бөлігінде) көзделген әрекетті екі немесе одан да көп рет жасау — бірнеше мәрте жасалу.
Ұқсас және біртекті қылмыстар: айырмашылық
Нақты жағдайлары (уақыты, орны және өзге мән-жайлар) әртүрлі болуы мүмкін, алайда бірдей қылмыс құрамының белгілеріне жатады. Мысалы, бір тұлғаның кісі өлтіруді екі рет жасауы әртүрлі жағдайда болуы ықтимал, бірақ ҚК 96-баптағы құрам белгілері бойынша ұқсас қылмыс ретінде бағаланады.
Кейбір нормаларда ұқсас қылмыстардың бірнеше мәрте жасалуы саралаушы мән-жай ретінде тікелей көрсетіледі (мысалы, ҚК 96-бап 2-бөлік “а” тармақ; ҚК 120-бап 2-бөлік және т.б.).
Бір объектіге (немесе ұқсас объектіге) қайтадан қиянат келтіруімен, кінәнің нысанының ұқсастығымен және өзге объективтік-субъективтік белгілердің жақындығымен сипатталады (мысалы, ұрлық, тонау, қарақшылық және т.б.).
Біртекті қылмыстарды есепке алу мүмкіндігі кей нормаларда тікелей бекітілген. Мәселен, ҚК 175-бапқа қатысты 3-ескертуде 175–181-баптардағы “бірнеше рет жасалу” түсінігі кейбір басқа баптарда көзделген қылмыстардан кейін жасалған әрекеттерді де қамтитыны көрсетіледі.
Маңызды нақтылау: қандай әрекеттер есепке алынады?
- Бірнеше мәрте жасалу ұғымы сотталған қылмыстармен қатар, әлі қылмыстық жауаптылыққа тартылмаған әрекеттерді де қамтуы мүмкін.
- Қылмыстың аяқталған/аяқталмаған болуы, сондай-ақ тұлғаның орындаушы немесе қатысушы болуы нәтижені өзгерте бермейді: тиісті шарттарда бірнеше мәрте жасалу ретінде танылады.
Құқықтық мәні
- Сот бірнеше мәрте жасауды жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жай ретінде ескере алады (ҚК 54-бап 1-бөлік “а” тармақ).
- Егер заңда бірнеше мәрте жасау неғұрлым қатаң жазаға әкелетін мән-жай ретінде көрсетілсе, іс ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бөлігі бойынша сараланады (ҚК 11-бап 5-бөлік).
2) Қылмыстардың жиынтығы
ҚК 12-бап 1-бөлікке сәйкес, қылмыстардың жиынтығы — адамның ҚК-тің әртүрлі баптарында (немесе баптарының бөліктерінде) көзделген екі немесе одан да көп әрекет жасауы және солардың ешқайсысы үшін сотталмауы (не заңда белгіленген негіздермен жауаптылықтан босатылмауы).
Негізгі қағида: әр қылмыс жеке сараланады
Жиынтық болған жағдайда, егер жасалған әрекеттердің белгілері ҚК-тің бір бабындағы (немесе бір бөлігіндегі) неғұрлым қатаң жаза қолдануды көздейтін нормамен толық қамтылмаса, тұлға әрбір қылмыс үшін ҚК-тің тиісті бабы (немесе бөлігі) бойынша қылмыстық жауапқа тартылады.
Идеалды жиынтық
Бір ғана әрекет (немесе әрекетсіздік) арқылы қылмыстық заңның әртүрлі баптары бойынша сараланатын екі немесе одан да көп қылмыс жасалса, идеалды жиынтық орын алады (ҚК 12-бап 2-бөлік).
Үй ішіндегі адамды өлтіру мақсатымен үйді өртеп жіберу: бір әрекетпен бөтен мүлікті қасақана жою немесе бүлдіру (ҚК 187-бап 2-бөлік) және кісі өлтіру (ҚК 96-бап) қатар жасалады.
Ал егер адам өлтіру ниеті болмаса, әрекет жағдайына қарай бір ғана қылмыс ретінде саралануы мүмкін: бөтен мүлікті қасақана жою немесе бүлдірудің абайсызда адам өліміне әкеліп соқтыруы (ҚК 187-бап 3-бөлік).
Нақты жиынтық
Тұлға өзара бөлек әрекеттермен қылмыстық заңның түрлі баптарына (немесе бір баптың әртүрлі бөліктері мен тармақтарына) сай келетін бірнеше қылмыс жасаса, бұл нақты жиынтық болып саналады.
Адам алдымен ұрлық жасап, кейін қарақшылық шабуыл жасайды. Мұнда қылмыстар арасында уақыт үзілісі болуы да, болмауы да мүмкін; айырмашылық — әрекеттердің көптігінде және дербестігінде.
Неліктен идеалды/нақты жіктеудің практикалық маңызы бар?
- Нақты жиынтық, әдетте, тұлғаның қоғамға қауіптілігінің жоғарылауын көрсетеді және жаза тағайындауға ықпал етуі мүмкін (мысалы, алдыңғы қылмыс кейінгісіне жаза белгілеуде ауырлатушы мән-жай ретінде бағалануы ықтимал — ҚК 54-бап 1-бөлік “а” тармақ).
- Қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі идеалды және нақты жиынтықта әртүрлі есептелуі мүмкін.
- Нақты жиынтық заңда көзделген жағдайларда бірнеше мәрте жасалудың саралаушы белгілерін қалыптастыруы мүмкін (мысалы, ҚК 175-бапқа қатысты 3-ескертудегі логика). Идеалды жиынтықта бұл, әдетте, қолданылмайды.
Жиынтық пен нормалар бәсекесі: шатастырмау керек
Қылмыстар жиынтығы бір қылмыстың бірнеше нормамен бірдей “жабылып” кететін жағдайынан (нормалардың бәсекесінен) ажыратылуы тиіс. Нормалар бәсекесінде бір ғана қылмыс жасалады, ал сот әрекетті толық қамтитын бір норманы таңдайды.
Егер бір әрекет жалпы да, арнайы да норманың белгілеріне сай келсе, жиынтық болмайды; жауаптылық арнайы норма бойынша туындайды (ҚК 12-бап 3-бөлік).
Мысалы, судьяны оның заңды қызметіне кедергі жасау мақсатымен өлтіруді ҚК 96-баптағы жалпы тәсілмен емес, сот төрелігін жүзеге асыратын адамның өміріне қол сұғуды көздейтін арнайы норма бойынша (ҚК 340-бап) саралау қажет.
Егер бір әрекет басқа қылмыстың міндетті белгісі болса, жиынтық қолданылмайды. Мысалы, қарақшылықта (ҚК 179-бап) өмірге не денсаулыққа қауіпті күш қолдану — құрамның міндетті элементі. Сол күш қолданудан денсаулыққа зиян келсе де, қосымша баптар жиынтығымен саралау әрдайым қажет бола бермейді: әдетте, әрекетті толық қамтитын норма қолданылады.
Егер басқа қылмысты жасаудың тәсілі болып табылатын әрекет сол қылмыстың заңдағы міндетті белгісі ретінде көзделмесе, мұндай әрекет жеке қылмыс болып танылады және жасалғандардың барлығы тиісті баптардың жиынтығымен сараланады. Мысалы, сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иеленіп алу немесе ысырап ету барысында қызметтік жалғандық жасалса, ол бөлек қылмыс ретінде ҚК 314-бап бойынша қосымша саралануы мүмкін.
Құқықтық мәні
Қылмыстар жиынтығы орын алса, ҚК 12-бап 1-бөлікке сай тұлға әрбір жасалған қылмыс үшін тиісті бап (немесе бөлік) бойынша жауапқа тартылады.
3) Қылмыстардың қайталануы
Қайталану — қылмыстың бірнеше мәрте жасалуының бір түрі. ҚК 13-бап 1-бөлікке сәйкес, қылмыстардың қайталануы бұрын қасақана қылмыс жасаған адамның жаңа қылмыс жасауы ретінде қарастырылады.
ҚК 13-бап 4-бөлік бойынша, кәмелетке толмаған кезде жасаған қылмыс үшін соттылық, сондай-ақ заңда белгіленген тәртіппен алынып тасталған немесе жойылған соттылық қайталануды тану кезінде есепке алынбайды.
Неге қайталану маңызды?
Қайталану қылмыскердің қоғамға қауіптілігінің жоғары екенін білдіреді, өйткені бұл — алғашқы қылмыс үшін қолданылған жазаның мақсаты толық орындалмағанын көрсететін белгі. Сондықтан қайталану фактісі кінәлі тұлғаны жауапқа тарту және жаза тағайындау кезінде міндетті түрде назарда болуы тиіс.
ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1994 жылғы 25 мамырдағы №1 қаулысында соттардың бұрынғы соттылықты, тағайындалған және өтелген жазаларды, жазадан босатылу негіздерін және тұлғаның жеке басына қатысты басқа деректерді жан-жақты тексеру қажеттігі атап көрсетілген.
Жалпы және арнайы қайталану
Жалпы қайталану — соттылығы бар тұлғаның кез келген жаңа қылмыс жасауы (мысалы, алаяқтық үшін сотталған адамның кейін бұзақылық жасауы).
Оның маңызы: қылмысты саралауға тікелей әсер етпей, көбіне жаза тағайындау кезінде ескеріледі (ҚК 54-бап 1-бөлік “а” тармақ — ауырлататын мән-жай).
Егер қайталану бұрынғы жаза өтеліп жатқан кезде орын алса, жаза ҚК 60-баптағы үкімдердің жиынтығы ережелерімен тағайындалады.
Арнайы қайталанудың қосымша салдары
Арнайы қайталану — соттылығы бар тұлғаның ұқсас немесе біртекті жаңа қылмыс жасауы.
Оның құқықтық мәні: 1) заңда көзделсе, саралаушы немесе ерекше саралаушы белгі болуы мүмкін (мысалы, ҚК 170-бап 2-бөлік; ҚК 175-бап 3-бөлік және т.б.); 2) егер Ерекше бөлімде жеке белгі ретінде көрсетілмесе, жалпы қайталану сияқты ауырлататын мән-жай ретінде ескеріледі; 3) бұрын бас бостандығынан айыру жазасы өтелген болса, заңда көзделген салдарларды күшейтеді.
Қоғамдық қауіптілік деңгейі бойынша: қарапайым, қауіпті, өте қауіпті
Қауіпті немесе өте қауіпті қайталанудың заңдағы белгілеріне сәйкес келмейтін қайталану.
- Бұрын қасақана қылмыс үшін екі рет бас бостандығынан айыруға сотталған адам жаңа қасақана қылмыс үшін бас бостандығынан айыруға сотталса.
- Бұрын ауыр қылмыс үшін сотталған адам қайтадан ауыр қылмыс жасаса.
- Бұрын ауыр немесе ауырлығы орташа қасақана қылмыс үшін кемінде үш рет бас бостандығынан айыруға сотталған адам жаңа қасақана қылмыс үшін бас бостандығынан айыруға сотталса.
- Бұрын ауыр қылмыс үшін екі рет бас бостандығынан айыруға сотталған немесе аса ауыр қылмыс үшін сотталған адам қайтадан ауыр қылмыс үшін бас бостандығынан айыруға сотталса.
- Бұрын ауыр немесе аса ауыр қылмыс үшін сотталған адам қайтадан ауыр қылмыс жасаса.
Жаза тағайындаудағы түйінді салдар (ҚК 59-бап 2-бөлік)
Қайталанудың кез келген түрі (қарапайым, қауіпті, өте қауіпті) орын алғанда, заңда көзделген жағдайларда сот жаза мерзімі мен мөлшерін осы қылмыс үшін белгіленген ең қатаң жаза түрінің ең жоғары шегінен төмен тағайындай алмайды.