Салық Кодексі негізінде салықтық түсімдерді қадағалауды жетілдіру
Бюджет жүйесі: құрылымы және бюджеттік процестің мәні
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі экономикалық қатынастарға және тиісті құқықтық нормаларға негізделген әртүрлі деңгейдегі бюджеттерді қамтиды. Бюджет жиынтығында мемлекеттік бюджетті құрайтын республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттер өз алдына дербес жұмыс істейді.
Бюджет жүйесінің тиімді жұмыс істеуі бюджеттердің әртүрлі деңгейлерінің өзара байланысына сүйенеді және бюджеттерді әзірлеу, қарау, бекіту, атқару, бақылау тәртібімен, сондай-ақ республикалық және жергілікті бюджеттердің атқарылуы туралы есептілікпен қамтамасыз етіледі. Бюджеттік процесс мемлекеттік кірістер мен шығыстарды теңгеріп, олардың үйлесімін қалыптастыруға бағытталған.
Бюджет тапшылығы: өсу себептері және тәуекелдері
Қазіргі кезеңде көптеген елдерде мемлекет шығыстары кірістер мен табыстарға қарағанда жылдамырақ өседі. Мұның негізгі себептері — қоғамдық өмірдің түрлі салаларында мемлекеттің рөлінің ұлғаюы, экономикалық және әлеуметтік функцияларының кеңеюі, мемлекеттік аппарат көлемінің артуы және өзге де факторлар.
Негізгі түйін
Шығыстардың өсуі салық түсімдерімен әрдайым сәйкес келе бермейді — нәтижесінде бюджет тапшылығы ұлғайып, оның ауқымы артады.
Бюджет тапшылығы көптеген мемлекеттерде абсолюттік мөлшер бойынша да, жалпы ұлттық өнімге шаққандағы үлес бойынша да айқын байқалады. Тұрақты тапшылықтың негізінде құрылымдық себептермен қатар, экономикалық циклдердің ықпалы да жатады: артық өндірудің кезеңдік дағдарыстары кезінде бюджетке түсетін салықтар қысқарады. Тапшылық мемлекеттік қаржыдағы терең сәйкессіздіктің белгісі болып, ақша айналысының тұрақтылығына да әсер етуі мүмкін. Сол себепті бюджет тапшылығын реттеу — қазіргі мемлекеттің экономикалық саясатындағы ең күрделі мәселелердің бірі.
Бюджет атқарылуын бақылау: қолданылатын үлгілер
Республикалық және жергілікті бюджеттердің атқарылуын бақылау кезінде, әдетте, төмендегі бағыттар қолданылады:
Сәйкестік бақылауы
Бақылау объектісі қызметінің Қазақстан Республикасы бюджет заңнамасының талаптарына сәйкестік дәрежесін бағалау.
Қаржылық есептілік бақылауы
Қаржылық есептілікті жасау мен ұсынудың дұрыстығын, негізділігін және уақтылылығын бағалау.
Тиімділік бақылауы
Бюджеттік бағдарламалардың паспорттарына сәйкес орындалуын және нәтижелілігін бағалау.
2008–2009 жылдар: түсімдердің динамикасы және салық құрылымы
2008 және 2009 жылдардың көрсеткіштерін салыстырғанда, мемлекеттік бюджетке түскен түсімнің 13,1%-ға артқанын байқауға болады. Табыс бөлігінде салықтық түсімдер 96 611 млн теңгеге (13,2%) өсті. Оның ішінде бірқатар негізгі салықтар бойынша өсім тіркелді.
Салық түсімдері: негізгі өзгерістер
Ескерту: көрсеткіштер бастапқы мәтіндегі деректерге сәйкес берілді.
2008 жылы 2007 жылмен салыстырғанда бюджет түсімдерінің төмендеуіне әсер еткен маңызды факторлардың бірі — әлеуметтік салық ставкасының 26%-дан 21%-ға төмендеуі. Кейінгі жылдары түсімдер артығымен орындалғанымен, мүлік және көлік құралдары салықтарының толық жиналмауы мәселесі сақталды.
Әкімшілендіруді жақсарту бойынша ұсыныстар
- Мүлік пен көлік құралдарын толық есепке алу және салық салынатын базаға тарту.
- Жылжымайтын мүлікті тіркеу орталықтарының жұмысын жандандыру.
- Заңды және жеке тұлғалардың мүлкін бірыңғай тіркеуде толық қамту.
Салық заңнамасының қалыптасуы және ставкаларды төмендету
Салық заңнамасын әзірлеу мен қалыптастыру — кез келген мемлекет үшін күрделі процесс. Себебі ол қоғамның әртүрлі топтарының мүддесін теңгерімді түрде ескеруді талап етеді. Қазақстандағы салық заңдарының қалыптасуы қоғамдық және экономикалық реформалар кезеңімен тұспа-тұс келіп, осының салдарынан талқылаулар мен даулы мәселелер жиі туындады. Бұған бастапқы кезеңдердегі жүйелік кемшіліктер мен қателіктер, сондай-ақ Үкіметтің рұқсатымен салықтан босатылған ұйымдардың тәжірибесі де әсер етті.
Экономика тұрақтанып, негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер нығайған сайын, салық жүйесін бір арнаға түсіру мүмкіндігі артты. Жаңа Салық кодексін талқылау барысында әлеуметтік салық 26%-дан 21%-ға, ал қосылған құн салығының ставкасы 20%-дан 16%-ға төмендетілді. Мұндай төмендету кәсіпкерлікті дамытуға жағдай жасап, еңбек ақы қорына да жанама түрде оң ықпал етуі мүмкін.
Салық әкімшілендіруіндегі жаңа тәсілдер: тәуекелге негізделген бақылау
Салық әкімшілендіруін жетілдірудегі маңызды жаңалықтардың бірі — декларацияларда экономикалық қызмет түрлерінің кодтарын көрсету және кәсіпорын қызметінің бірнеше бағыты бойынша үлестік арақатынасты ашып көрсету талабы. Бұл мәліметтер электрондық өңдеуге және талдауға негіз болады.
Қалай жұмыс істейді?
Электрондық талдау нәтижесінде салаға тән орташаландырылған өлшемдер (салық жүктемесі, жалақы деңгейі, капитал мен айналым көрсеткіштері, ҚҚС үлесі және т.б.) қалыптасады. Егер кәсіпорын көрсеткіштері орташа деңгейге жақын немесе одан жоғары болса, жоспарлы тексерулер сиреуі мүмкін; ал орташа деңгейден төмен ауытқулар тәуекел ретінде қарастырылып, тексеруге ілігу ықтималдығын арттырады.
Мұндай тәуекелге негізделген модель ұқыпты және ұқыпсыз салық төлеушілерді дәлірек ажыратуға мүмкіндік береді. Орташаландырылған өлшемдерді тоқсан сайын, жартыжылдық және жылдық негізде жариялау бизнеске бағдар беріп, салық мәдениетін көтеруге ықпал етеді.
Шот-фактуралар тізілімі және ҚҚС бақылауын күшейту
Салық кодексі шеңберіндегі маңызды жаңалықтардың бірі — шот-фактуралар тізілімі (реестрі) нысанын енгізу. Бұл жүйе ҚҚС бойынша әкімшілендіруді жақсартуға бағытталған.
Тізілімде қамтылатын деректер
- төлеушінің атауы;
- СТТН (салық төлеушінің тіркеу нөмірі);
- тауар/қызмет түрі;
- өткізу көлемі;
- ҚҚС сомасы және өзге деректер.
Тізілім қағаз және электрондық форматта қабылданып, компьютерлік өңдеу арқылы сәйкессіздіктерді анықтауға мүмкіндік береді (мысалы, сатушы мен сатып алушы көрсеткіштерінің сәйкес келмеуі, жалған шот-фактура арқылы дебеттік сальдоны асыра көрсету, төлем мерзімін созуға әрекет жасау және т.б.). Бұл тәсіл ҚҚС бақылауын күшейтіп, экспорттаушыларға ҚҚС қайтарымын бақылауды жеңілдетеді.
Жеке кірістерді электрондық есепке алу және әлеуметтік төлемдер
Әртүрлі төлем көздерінен түсетін азаматтардың кірістерін есепке алудың электрондық жүйесін енгізу — жеке табыс салығын және әлеуметтік салықты бақылаумен қатар, зейнетақы аударымдарының уақтылығы мен дұрыстығын қадағалауға да мүмкіндік береді. Бұл бағыттағы цифрландыру салық әкімшілендіруінің келесі кезеңдерін қалыптастырудың маңызды алғышарты ретінде қарастырылады.
Нарықтық экономикадағы салықтардың рөлі
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде салықтар мемлекеттік және муниципалдық табыстардың басты бөлігін құрайды әрі экономиканы басқарудың қуатты ынталандырушы құралы ретінде қызмет етеді. Олар ғылыми-техникалық прогресті жеделдетуге, антиинфляциялық және құрылымдық саясатты іске асыруға белсенді ықпал етеді.
Маңызды қағида
Салықтық реттеу несие-қаржылық реттеумен үйлескен кезде ғана нарықтық экономиканы жүргізудің тиімді формаларының бірі бола алады: ол нарықтық қатынастардың қалыптасуына ықпал етіп, мемлекеттің экономикаға әсер ету шегін теңгерімді реттейді.
Салықтар әлеуметтік теңдікті қамтамасыз етудің, экономиканы тұрақтандырудың маңызды элементі ретінде де көрінеді. Салық саясаты арқылы мемлекет капитал қорлануына әсер етеді, салалар арасындағы бәсекені ынталандырады және кәсіпорындардың әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған әрекеттеріне ықпал жасайды.
Салықтық тәртіп, ынталандыру және жеңілдіктердің шегі
Мемлекеттің міндеті — тұрақты қабылданған заңдар негізінде қаржы жүйесін нығайтып, салық түсімдерін реттеу және олардың әділ бөлінуін қамтамасыз ету. Салықтар қазынаны толтырумен қатар, өндірісті әрі қарай дамытудың белсенді ынталандырушы тетігі болуы тиіс. Олар кәсіпкерлік белсенділікті тежеудің емес, тиімді әрекет етудің қосымша факторына айналғаны маңызды.
Салық жинауына әсер ететін факторлар
- өндіріс қарқынының төмендеуі;
- кәсіпорындар арасындағы төлем дағдарысы;
- құқықтық сауаттың төмендігі және жауапкершіліктің әлсіздігі;
- салық салу нормаларын бұзу;
- салық органдары қызметкерлерінің еңбекақысының төмендігі және өзге әкімшілік себептер.
Салық жеңілдіктері экономикалық саясат құралы ретінде тікелей немесе ішінара босатуды, мерзімін шегеруді, жеделдетілген амортизацияны, дифференциалды мөлшерлемелерді, инвестициялық қорлар құру тетіктерін қамтуы мүмкін. Өтпелі кезеңде жеңілдіктер іскерлікті ынталандырып, инвестиция тартуға көмектескенімен, экономика орныққан сайын олардың артық сақталуы бюджет кірістеріне теріс әсер етіп, теңдік қағидасымен қайшылық тудыруы ықтимал.
Тәуекел
Салықтық преференциялар кей жағдайда салықтан жалтару тетігіне айналып, салық кеңістігінде қарама-қайшылық туғызады және «заң алдында бәрі тең» қағидасын әлсіретеді.
Бюджет кірістерінің шамамен 85–90%-ын салықтар және салықтық емес түсімдер құрайды. Сондықтан әкімшілендіру сапасы, әділеттілік және тұрақты ережелер бюджет тұрақтылығы үшін шешуші мәнге ие.
Бюджет жүйесін жетілдіру: мұнай емес кірістерге біртіндеп сүйену
Орта мерзімді перспективада бюджеттің теңгерімділігін мұнай емес түсімдердің есебінен біртіндеп қамтамасыз ету саясаты жалғасады. Бұл мемлекеттің ағымдағы шығыстарын мұнай секторынан түсетін түсімдердің көлеміне қарамастан оңтайлы деңгейде ұстап тұруды білдіреді.
2009 жылы Бюджет кодексіне енгізілген өзгерістер мен толықтырулар мұнай және мұнай емес кірістердің ара жігін нақты ажыратуға мүмкіндік берді. Ұлттық қорға жіберілетін түсімдер ауқымы кеңейтіліп, өнімді бөлу туралы келісім-шарттар бойынша жұмыс істейтін жер қойнауын пайдаланушылардың төлемдерімен, мұнай операцияларынан және шикі мұнай мен газ конденсатынан түсетін өзге де түсімдермен толықтырылды.
Шығыстардың өсуі нені талап етеді?
Мемлекеттік бюджеттің шығыстары ұлғайған сайын олардың нәтижелілігі мен тиімділігін арттыру жөніндегі шаралар күшейтілуі тиіс. Бұған дейін енгізілген құралдар (Бюджет кодексі, бюджеттік бағдарламалар паспорттары, тиімділікті бағалау және т.б.) бюджет жүйесін реттегенімен, кей жағдайда жауапкершілікті шектеуге және қаржыны басқаруда икемділіктің төмендеуіне әкелді.
2009 жылдан бастап үш жылдық бюджеттік жоспарлауға көшу іске асырылды. 2009–2011 жылдарға арналған республикалық бюджет жобасын әзірлеу бюджет кірістері мен шығыстарын орта мерзімді болжау тәжірибесіне, сондай-ақ бюджет процесін жетілдіру әдістеріне негізделді.
Әлеуметтік бағыт және жинақталған резервтер
Үкіметтің орта мерзімді фискалдық саясаты әлеуметтік-экономикалық дамудың маңызды көрсеткіштері мен үш жылдық кезеңге арналған мемлекеттік реттеуіштердің болжамына, салалық бағдарламалар мен стратегиялық құжаттарға сүйеніп әзірленді. Мемлекеттің стратегиялық міндеттері ретінде елдің бәсекеге қабілеттілігін арттыру және индустрияландыру бағыты сақталды.
Қаржылық тұрақтылық факторы
Ұлттық қор қаражатын қоса есептегенде, қалыптасқан резервтердің елеулі болуы қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.
Әлеуметтік шығыстардың өсуі
2002 жылдан бастап білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыруға арналған шығыстар бірнеше есеге артты; әлеуметтік қорғаумен қамтылған адамдар саны да ұлғайды.
Зейнетақылық жинақтар тұрақты өсіп, көлемі 1,1 триллион теңгеден асты. Әлеуметтік инфрақұрылым нығайып, жаңа мектептер мен денсаулық сақтау нысандарын салу қарқыны артты.