Көптеген материалдар мен құжаттар Омбыда білім алған қазақ жастарының үлке

Омбыда ең алғашқы оқу орны ретінде 1789 жылы құрылған, 1870 жылға дейін жұмыс істеген Азия мектебі аталады. Бұл оқу орнын ашу идеясы Омбы қамалын салдыруға қатысқан Сібір корпусының командирі генерал-поручик И.И. Шпингерге тиесілі еді. Негізгі мақсат — азиялық халықтармен байланыс орнатуға қажет толмач-аудармашыларды даярлау болатын. Дегенмен мектеп Шпингер қайтыс болғаннан кейін 18 жылдан соң ғана ашылды.

Азия мектебі татар тіліндегі аудармашыларды, сондай-ақ қазақтармен, Орта жүзбен және Азия елдерімен байланыс жүргізетін мамандарды дайындады. Оқу бағдарламасына орыс тілінен бөлек математика, түрік, араб, парсы тілдері енгізілді; кейінірек маньчжур және қалмақ тілдерімен толықты.

ХІХ ғасырдың басында мектепке Сібір мұсылмандарының еркін тыңдаушылары да келіп дәріс алды. 1828 жылы Азия мектебі Сібір кадет корпусына берілді. 1837 жылы Шығыс тілдері класы үш бағытқа бөлінді: топографиялық бөлім, моңғол тілдері аудармашылары және татар тілі аудармашылары. Оқу курсы 8 жылға созылып, 10–12 жас аралығындағы балалар қабылданды.

Сібірдегі ең көне әрі беделді оқу орындарының бірі — 1813 жылы негізі қаланған Сібір кадет корпусы. Бұл элитарлық мекемеде 1847–1853 жылдары қазақтың ағартушысы, ғалымы Шоқан (Ш. Ш.) Уәлиханов әскери-ғылыми білім алды.

Бұдан бөлек кадет корпусында гимнастика, жүзу, би, ән айту, атпен жүру, фехтование үйретілді. 1853 жылы Шоқан оқуын тәмамдап, Сібір қазақ әскеріне қызметке жіберілді. 1854 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторы Гасфорт оның қабілетін байқап, адъютант етіп тағайындады. Бұл қызмет Шоқанды Сібірдегі шенеуніктік аппаратпен тікелей таныстырды: астанадан, Орталық Ресейден және шет аймақтардан (Финляндия, Поляк патшалығы, Қырым, Кавказ) мансап қуып келген әртүрлі топтар осында шоғырланған еді.

Болашақ ағартушы патша өкіметінің отаршылдық аппаратынан туған әділетсіздіктерге қарсы күресіп, сол үшін қысым да көрді. Ол өз достары — Ф.М. Достоевскийге, А.Н. Майковқа, В.С. Курочкинге, К.К. Гутковскийге — үкімет орындарының озбырлығы туралы өткір хаттар жазған.

1855 жылы Ш. Уәлиханов Гасфорттың Омбыдан Іле Алатауына дейінгі сапарына қатысып, халық өмірін тануға, тарихи аңыз-әңгімелер мен жырларды қағазға түсіруге мүмкіндік алды. Генерал-губернатор сапардан кейін Шоқанға аса жоғары мінездеме беріп, марапатқа ұсынды: оның қазақ тілін жетік білуі мен жергілікті халықтың әдет-ғұрпын терең түсінуі сапарға үлкен пайда келтіргенін атап өтті.

1856 жылдың көктемінде Шоқан үшін ерекше мәні бар оқиға болды: ол әйгілі географ, көрнекті ғалым П.П. Семенов-Тян-Шанскиймен танысты. Бұл таныстық Шоқанның ғылыми жолына бағыт-бағдар берді. Сол жылы ол екі экспедицияға қатысты: біріншісі — Орталық Тянь-Шань арқылы Алакөлден Ыстықкөлге дейін; екіншісі — дипломатиялық тапсырмамен Құлжаға сапар.

1856–1857 жылдың қысында Шоқан экспедиция материалдарын өңдеп, Омбы мұрағатында қазақ тарихына қатысты бұрын беймәлім деректерді іздестірді. Кейінгі кезеңде, 1986 жылы Омбыда Шоқан Шыңғысұлы есімімен көше аталып, бұрынғы кадет корпусына мемориалдық тақта орнатылды.

1881 жылдың 1 қаңтарындағы дерек бойынша Омбыда 20 оқу орны жұмыс істеді: 1567 ер бала және 414 қыз бала оқыды. Қалада гимназиялар, прогимназиялар, пансиондар, семинариялар, арнаулы мектептер және өзге де оқу мекемелері болды.

ХХ ғасырдың басында Батыс Сібірдегі алғашқы арнаулы оқу орындарының бірі — Омбы оқытушылар семинариясы. Ол 1872 жылғы 1 желтоқсанда педагогикалық кеңестің шешімімен ашылды. Семинария жұмысына қатысты көптеген құжаттар Омбы архивтерінде сақталған.

Қазақ оқушыларының аз болуының негізгі себептері ретінде Ақмола және Семей облыстарындағы көшпелі ортада мектеп жүйесінің әлсіздігі, ауылдық жерлерде оқу орындарының жеткіліксіздігі аталады. Бұған қоса семинарияны бітіргендердің бір бөлігі мектепте мұғалім болудан гөрі аудармашылықты немесе әкімшілік қызметті қалаған.

Соған қарамастан, семинарияда қызмет еткен бірқатар ұстаздар қазақ халқына ағарту ісінің қажеттігін түсініп, 1904 жылғы педагогикалық кеңесте қазақ тілінің мамандарын шақыру туралы шешім қабылдады. Ұсыныстар қатарында жыл сайын қазақтардан 10–15 адамды қабылдау, кандидаттарды орыс-қазақ пансионы мен 2 сыныптық қазақ училищелерінен іріктеу, қазақ тілінің маманын жалақымен шақырып, қазақ тіліне қосымша сағат бөлу сияқты тармақтар болды. Қазақ тілін оқытуға молданы тарту қажет емес екені де көрсетілді.

ХХ ғасырдың басында қазақ семинаристерінің саны біртіндеп өсе бастады. 1913–1914 оқу жылына қатысты құжаттарда дайындық курсында және 1–3 сыныптарда қазақ тәрбиеленушілерінің есімдері аталады. Сол кезеңде Мағжан Жұмабаев, Нығмет Нұрмақов, Сәкен Сейфуллин, Сәдуақасов сияқты кейін елге танылған тұлғалар туралы мінездемелер де сақталған.

1916 жылғы хаттамаларда семинарияға түсуге ниет білдірген қазақ жастарының көбейгені айтылады. Олар жыл сайын бөлінетін шәкіртақы арқылы оқығанымен, қаржылай қолдаудың жеткіліксіздігі себепті мемлекеттен қосымша көмек сұраған өтініштерінің қанағаттандырылмағаны да көрсетіледі.

1882 жылы Н.Г. Казнаковтың өтініші бойынша Омбы техникалық училищесі құрылды. Ресей императорының бұйрығымен ашылған бұл оқу орны төменгі буын техникалық мамандар даярлауды мақсат етті. Негізгі сұраныс — Сібір темір жолын салуға қажет кадрлар еді, сондықтан қабылдау талаптары қатаң болды.

Училищеде жалпы білім пәндерімен қатар практикалық сабақтар да жүргізілді: ағаш шеберлігі, теміршілік, слесарь-механик ісі. Түлектер арасында Итжанов Ілияс, Тарабаев Иманбай, Нұрмұхамедов Әлихан, Сердалин Мәмбет-Әлі, сондай-ақ Әлихан Бөкейханов сияқты есімдер аталады. Әлихан Бөкейханов үздік оқушылардың бірі ретінде Санкт-Петербургке Орман шаруашылығы институтына жіберіліп, оны табысты аяқтағаннан кейін Омбыдағы орман шаруашылығы училищесінде сабақ берген.

Транссібір магистралі ашылған соң Омбыда жаңа оқу орындары көбейіп, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және сауда салаларына мамандар даярлау кеңейді.

Сібірде медициналық қамтамасыз ету деңгейі төмен болды. Мысалы, 1885 жылы Томск губерниясында 196 065 тұрғынға небәрі 44 дәрігер, 91 фельдшер және 65 акушер келген; яғни бір дәрігерге 27 183 адамнан түсті. Ауылдық фельдшерлерді даярлау үшін 1878 жылы Томск губерниясында фельдшерлік мектеп ашылды.

Оқу пәндері күрделі болғанына қарамастан, бұл мектепке қазақ жастары көбірек келе бастады. Құжаттарда емтихан бағалары, үлгерім нәтижелері және марапаттар туралы мәліметтер кездеседі. 1886 жылы Ниязбеков үздік оқушы ретінде құрмет грамотасын алғаны көрсетіледі.

Сондай-ақ Қазақстан тарихындағы алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі ретінде Арын Сүлейменов туралы деректер беріледі: ол Павлодарда қызмет атқарған. Оның ұлы Арғын Сүлейменов (1916 жылы туған) әке жолын жалғап, хирург, медицина ғылымдарының докторы атанып, кейінірек медициналық оқу орнының басқару жүйесінде қызмет еткен.

ХІХ ғасырдың соңында қазақ балаларына арналған дала мектеп-интернаттары Семей және Ақмола облыстарында ашыла бастады (әрқайсысында 10–12 бала шамасында оқыған). 1890-жылдары олардың бір бөлігі ауыл шаруашылығы мектептері ретінде қайта құрылды. ХХ ғасырдың басында Омбыда орта ауыл шаруашылығы және коммерциялық училищелер ашылды. Бұл кезеңге Орынбор, Орал, Омбы гимназияларындағы қазақтарға арналған пансиондарды да қосуға болады.

1914 жылғы педагогикалық кеңес хаттамаларында Омбы орта ауыл шаруашылығы училищесіне Ақмола облысы шәкіртақысымен ұсынылған оқушылар аталады, ал тәртіп пен оқуға ықыластың төмендігі үшін шәкіртақыдан шеттету туралы ұсыныстар да кездеседі. Оқуда маңызды орын алған жазғы практика кезінде оқушылар қоныстандыру басқармаларында, статистикалық бөлімдерде және әртүрлі комиссияларда іс-тәжірибеден өтіп, арнайы куәліктер алған.

1916 жылы Омбыда 11 орта жалпы білім беретін оқу орны болды, онда 2946 оқушы оқыды. Құрылымына ерлер гимназиялары, қыздар гимназиялары, жекеменшік гимназиялар, арнаулы оқу орындары (коммерциялық училище, кадет корпусы, ауыл шаруашылығы мектебі, оқытушылар институты), кәсіптік-техникалық оқу орындары (теміржол техникалық және механикалық училищелері), фельдшерлік мектеп және басқа да мекемелер кірді. 1912 жылғы халыққа білім беру шығыны 128 438 сомды құрап, қалалық бюджетте 18,1% үлеске ие болғаны айтылады.

Омбы — дала өлкесінің ағартушылық орталығы ретінде қазақ интеллигенциясының қалыптасуы мен дамуына ерекше ықпал етті. Шоқан Уәлихановтан бастап Омбыда білім алған Әлихан Бөкейханов, Қошке Кемеңгеров, Мұқан Айтпенов, Сәкен Сейфуллин, Асылбек пен Мұсылманбек Сейітовтер, Айдархан Тұрлыбаев, Ережеп Итпаев және басқа да көптеген тұлғаларды атауға болады.