Мемлекеттік бюджеттің тапшылығын жабудың әдістері
Инфляция ұғымы және шығу тарихы
Инфляция экономикалық құбылыс ретінде ұзақ уақыттан бері белгілі. Көп жағдайда ол ақшаның пайда болуымен қатар қалыптасып, ақшаның қызметімен тығыз байланысты құбылыс ретінде қарастырылады. «Инфляция» термині латын тіліндегі inflatio сөзінен шыққан және «кебіну», «ісіну» деген мағынаны білдіреді.
Ақша айналысына қатысты бұл термин XIX ғасырдың ортасында кеңірек қолданысқа еніп, АҚШ-тағы Азамат соғысы жылдарында (1861–1865) қағаз доллардың («гринбектердің») шамадан тыс шығарылуымен байланысты аталды. XIX ғасырда ол Англия мен Францияда да қолданылды. Экономикалық әдебиеттерде инфляция ұғымы ХХ ғасырда, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін кеңінен таралды, ал бұрынғы кеңестік әдебиеттерде 1920-жылдары жазыла бастады.
Классикалық анықтама
Инфляцияның дәстүрлі жалпы анықтамасы: тауар айналымының қажеттілігімен салыстырғанда айналыс сферасының артық қағаз ақша массасымен толып кетуі, соның салдарынан ақшаның құнсыздануы және нәтижесінде тауарлар мен қызметтер бағасының өсуі, яғни ақшаның сатып алу қабілетінің төмендеуі.
Инфляцияның мәні: тек баға өсімі емес
Инфляция кезінде қоғамдық өндіріс процесіндегі сәйкессіздіктер мен артық ақша шығару нәтижесінде ақша айналысының заңдары бұзылады. Бұл — ақша жүйесінің дағдарысты жай-күйі.
Ұзақ уақыт бойы инфляция монетарлық құбылыс ретінде түсіндіріліп, негізінен ақшаның құнсыздануы мен тауар бағаларының өсуімен байланыстырылды. Қазір де бірқатар шетелдік авторлар оны экономикадағы бағаның жалпы деңгейінің артуы ретінде анықтайды. Алайда инфляция баға өсімі арқылы көрінгенімен, оны тек «ақша феномені» деп шектеу жеткіліксіз: ол нарықтық шаруашылықтың әртүрлі салаларындағы ұдайы өндіріс теңгерімсіздігінен туындайтын күрделі әлеуметтік-экономикалық құбылыс.
Себеп
Ұдайы өндірістегі алшақтықтар және ақша массасының шамадан тыс артуы.
Көрініс
Бағаның өсуі және ақшаның сатып алу қабілетінің төмендеуі.
Нәтиже
Экономикалық ахуалдың нашарлауы, қаржылық тұрақсыздықтың күшеюі.
Ақшаның құнсыздануына ықпал ететін негізгі факторлар
Ақшаның құнсыздануына ықпал ететін жиі кездесетін себептер:
- Айналысқа артық ақшаның шығарылуы.
- Төлем балансының қолайсыз жағдайы.
- Үкіметке деген сенімнің төмендеуі.
Бүгінде инфляция тек баға өсімі арқылы ақшаның сатып алу қабілетінің төмендеуімен ғана емес, сонымен қатар елдің экономикалық дамуының жалпы қолайсыз ахуалымен де сабақтас қарастырылады.
Инфляцияның түпкі себептері және теңгерімсіздіктер
Инфляцияға өндіріс пен өткізу салаларындағы әртүрлі факторлар тудырған өндірістік процестің ішкі қарама-қайшылықтары әсер етеді. Оның әуел бастағы (іргелі) себебі — ұлттық шаруашылықтың әртүрлі бөліктеріндегі негізгі теңгерімсіздіктер:
Экономикалық тепе-теңдік бұзылыстары
- Жинақтау мен тұтыну арасындағы алшақтық.
- Сұраным мен ұсыным арасындағы сәйкессіздік.
- Мемлекеттік кірістер мен шығыстар арасындағы теңгерімсіздік.
Ақша айналысына қатысты алшақтықтар
- Айналыстағы ақша массасы мен экономиканың ақшаға қажеттілігі арасындағы айырма.
- Өндіріс процесінің үзілістері және ресурстарды бөлу тиімсіздігі.
Ішкі және сыртқы факторлар
Ішкі факторлар
Ішкі факторлар екі топқа бөлінеді: монетарлық емес және монетарлық.
Монетарлық емес
- Шаруашылық сәйкестігінің бұзылуы.
- Экономиканың циклдік дамуы.
- Өндірістің монополиялануы.
- Инвестициялардың теңгерімсіздігі.
- Әлеуметтік-саяси сипаттағы ерекше жағдайлар және өзге де факторлар.
Монетарлық
- Мемлекеттік қаржы дағдарысы: бюджет тапшылығы.
- Мемлекеттік борыштың өсуі.
- Ақша эмиссиясы.
- Несие жүйесінің кеңеюі және ақша айналысы жылдамдығының артуы нәтижесінде несие құралдарының көбеюі.
Сыртқы факторлар
Сыртқы факторлар әлемдік экономикалық ортадағы күйзелістер мен сыртқы экономикалық саясаттың ықпалынан қалыптасады.
- Дүниежүзілік құрылымдық дағдарыстар: шикізат, энергетика және валюта дағдарыстары.
- Инфляцияны басқа елдерге «экспорттауға» бағытталған мемлекеттік валюта саясаты.
- Алтын мен валютаны жасырын түрде сыртқа шығару.
Нәтижесінде инфляция көпфакторлы процесс ретінде ақша айналысы заңының бұзылуымен байланысты қоғамдық ұдайы өндірістегі алшақтықтардың көрінісі болады.
Инфляция және қаржы жүйесі: өзара байланыс
Инфляцияның әрекетін қаржылық проблемалармен байланыстыра қарастыру маңызды, өйткені инфляциялық үдерістер бірқатар қаржылық шешімдер мен институттарға тәуелді:
Тәуелді болатын қаржылық тетіктер
- Белгілі бір салық нысандары мен әдістерін қолдану.
- Инфляциялық сипаттағы шараларды мемлекеттік бюджет арқылы қаржыландыру ауқымы.
- Бюджет тапшылығын жабу әдістері.
- Мемлекеттік берешектің көлемі.
Нарықтық экономикадағы ықпал арналары
- Мемлекет шығыстарының өсуі төлем қабілетті сұранымды арттырып, баға белгілеуге тікелей әсер етеді.
- Баға өсімі бюджет шығыстарын ұлғайтады, ал кірістер (әсіресе салық түсімдері) ілесе алмауы мүмкін.
- Ұзаққа созылған тапшылық инфляциялық қысымды күшейтеді.
Салық және тапшылық арқылы күшеюі
1) Шығыстардың өсуі
Мемлекеттік шығыстардың ұлғаюы төлем қабілетті сұранымды арттырып, бағаға қысым жасайды. Баға өскен сайын бюджет шығыстары да көбейеді, ал кірістер көбіне кешеуілдейді.
2) Пайдаға салықтың әсері
Табысқа (пайдаға) салынатын салықтың өсуі баға механизмі арқылы тұтынушыға ішінара ауысып, нарықтағы бағаның көтерілуіне ықпал етуі мүмкін.
3) Созылмалы тапшылық
Бюджет тапшылығының ұзаққа созылуы, әсіресе өндірістік емес шығындардың өсуімен қатар жүрсе, инфляциялық үрдістерді тұрақтандырып жіберуі мүмкін.
Инфляцияның қаржы қатынастарына ықпалы
- 1 Бағаның өсуі мемлекет шығыстарының артуын жеделдетеді.
- 2 Қаржы ресурстары құнсызданып, салық түсімдерін арттыру қажеттілігі туындайды.
- 3 Инфляциялық процесс мемлекеттің берешек мәселелерін күрделендіреді.