Бастауыш сынып оқушыларының анатомиялық - физиологиялық ерекшеліктері

Бастауыш мектеп жасында бала оқу іс-әрекетін меңгереді: психикалық функциялардың еріктілігі қалыптасады, рефлексия пайда болады, өзін-өзі бақылау айқынырақ көрінеді, ал әрекет біртіндеп ішкі жоспарға ауыса бастайды.

Дегенмен оқу жұмысының барлық қырына бейімделу бірден қалыптаспайды. Балаға мұғаліммен және құрбыларымен қарым-қатынас құруда, мектеп тәртібіне дағдылануда психологиялық қолдау қажет. Оқуға белсенділік деңгейі де сынып ішінде әртүрлі болады.

Кез келген іс-әрекет мақсатқа бағытталған әрекеттерден тұрады. Бірақ мақсат пен мотив әрдайым сәйкес келе бермейді.

Бастауыш мектеп — зейіннің жүйелі қалыптасатын кезеңі. Бала мұғалімнің көңіл бөлуіне сеніммен қарап, көбіне орындаушы позициясын ұстанады. Сондықтан мұғалім мен ата-ана баланың мүмкіндігін, жас ерекшелігін ескеріп, оны дұрыс шешім қабылдауға бағыттауы маңызды.

Мектепке түсу зейіннің дамуына айқын әсер етеді. Ересектердің «сен тырыспайсың» деген сөзі балаға түсініксіз болуы мүмкін: ол күш-жігерін қай арнаға бағыттау керегін білмейді. Демек, «тырысу» ұғымын нақты әрекет тәсілдеріне айналдырып көрсету қажет.

Психологиялық-педагогикалық еңбектерде соңғы жылдары оқытудың тиімділігін арттыруға бағытталған әдіс-тәсілдер мен принциптер кеңінен ұсынылады. Бұл тұрғыда Л.С. Выготскийдің мәдени дамудың социогенетикалық заңы маңызды: адамның «ішкі» психикалық құрылымдары алдымен әлеуметтік қарым-қатынаста «сыртқы» ретінде пайда болып, кейін ішкі жоспарға көшеді.

Демек, оқытуды меңгерудің қайнар көзі — мұғалім мен оқушының бірлескен әрекеті, ал осы екеуінің арасын жалғайтын өзек — оқушының жеке, өз бетінше әрекеті.

Даму — уақыт пен кеңістіктегі жай өзгеріс қана емес. Ол төменнен жоғарыға, қарапайымнан күрделіге, аз ұйымдасқаннан неғұрлым ұйымдасқанға қарай бағытталған қайтымсыз үдеріс.

Оқыту баланың жан-жақты дамуын қамтамасыз етеді; сондықтан оқыту мен дамудың байланысы тығыз. Л.С. Выготский даму деңгейін шартты түрде өзекті және іргелі (жақын) деп қарастырды: өзекті деңгейде оқушы мұғалім түсіндіргенді өзі жалғастырып меңгереді, ал іргелі деңгейде — өз бетімен меңгере алмайды, оған қолдау қажет.

Мектепке дейінгі шақтың соңында баланың психикасы мектепте оқуға қажетті әрі жеткілікті даму деңгейіне жетуі тиіс. Жеті жастағы балаға төмендегілер маңызды:

• Сөйлеу дамуы: сөз қоры, белсенді және пассивті сөздік.
• Қоршаған әлем туралы ұғымдар: қарапайым түсініктер жүйесі.
• Қол икемі мен дағдылар: қарындаш ұстау, қию, жапсыру, сурет салу.
• Ерік дамуы: тапсырманы ынтамен орындау, талапқа бағына білу.

Мектепке келгеннен бастап балада ақыл-ой әрекетінің маңызды қабілеті күшейеді: бұл ең алдымен оқи білуге деген ынтадан көрінеді. Мектеп осы қабілетті жүйелі түрде дамытуы керек.

Танымдық әрекет баланың зейінін, қабылдауын, есте сақтауын, ойлауын және бақылауын реттеу арқылы қалыптасады. Зерттеулер бойынша, әсіресе бірінші сыныпта елестету, қиял, шығармашылық ойлау және ойлау операциялары (талдау, жинақтау, жалпылау, салыстыру) қарқынды дамиды.

Осыған байланысты мұғалімнің міндеті — бастауыш сынып оқушысын оқу жұмысының тиімді әдістерімен қаруландыру:

Тапсырмалар жүйесін дұрыс құру, орындалу сапасын бақылау және жетістік үшін мадақтау — танымдық әрекетті қалыптастырудың маңызды бөлігі.

Танымдық әрекетті қалыптастыруда баланың биологиялық және физиологиялық ерекшеліктері де рөл атқарады. Кейбір зерттеушілер мидың үлкен жарты шарларының функционалдық асимметриясын ескере отырып, бір балалардың логикалық-вербальды қабылдауға, ал басқаларының бейнелік ойлауға икемдірек келетінін атап өтеді.

Бастауыш мектептің маңызы оның үздіксіз білім беру жүйесіндегі басқа буындармен сабақтастығында ғана емес. Ең бастысы — осы кезеңде оқушы тұлғасының ұйытқысы қалыптасып, дамуы аса қарқынды жүреді.

Бастауыш мектептің алдында оқу, жазу, есептеу дағдыларын орнықтыру; қарапайым тілдік қарым-қатынас тәжірибесін қалыптастыру; қоғам және табиғат туралы бастапқы білім беру; шығармашылықпен өзін-өзі көрсетуге бағдарлау міндеттері тұрады.

Бұл кезең жасөспірімнің кейінгі оқуын жалғастыруына берік негіз қалайды: білімді меңгеру ғана емес, өз бетінше ойлау және оқу міндеттерін шешу тәжірибесі қалыптасады.

Бұл жаста бала мектепке дейінгі шақтың кейбір белгілерін сақтай отырып, оқушыға тән жаңа қасиеттерді меңгереді. Өтпелі кезең болғандықтан, мінез-құлықта және санада күрделі, кейде қайшылықты үйлесім қатар жүруі мүмкін.

Дамудың «ашылмаған мүмкіндіктері» осы кезеңде көп болады. Оларды дер кезінде байқап, қолдап отыру — баланы әрі қарайғы оқу мен еңбекке табысты дайындаудың маңызды шарты.

Бастауыш мектеп жасында дененің органдары мен ұлпаларында елеулі өзгерістер жүреді: омыртқа иілімдері дамиды, бірақ қаңқаның қатаюы толық аяқталмайды. Бұл дұрыс дене тәрбиесіне жақсы мүмкіндік береді, алайда талап орындалмаса, жағымсыз салдар да туындауы ықтимал.

Жалпы алғанда, бастауыш сынып оқушысының жүрек-қантамыр жүйесі салыстырмалы түрде тұрақтанып, ми жеткілікті қанмен қамтамасыз етіледі, мидың салмағы артады. Бұл оқу қызметі талап ететін ақыл-ой күшіне қосымша ретінде, белгілі бір дене төзімділігін де қажет ететінін көрсетеді.