Банк несиелері

Банктер мен банктен тыс мекемелердің несиелерін есепке алу

Бұл мәтінде кәсіпорынның банктен несие алу тәртібі, банк жүргізетін талдау, несиені қамтамасыз ету тәсілдері және бухгалтерлік есепте көрсетілуі қарастырылады. Мазмұн банктік тәжірибеде жиі қолданылатын құжаттар тізімі мен есеп жүргізудің негізгі қағидаларын жүйелейді.

Несиені рәсімдеу үшін ұсынылатын құжаттар

Банктен несие алу үшін алғаш рет жүгінген кәсіпорын банкке ұйымның құқықтық мәртебесін және несие алуға өкілеттігін растайтын құжаттарды ұсынады. Бұған жарғы, ұйымдастыру құжаттарының көшірмелері, ережелер, жалға алу келісімдері, тіркеу куәлігі және өзге де растайтын құжаттар кіреді.

Банк міндетті түрде талдайтын мәліметтер

Несиенің мақсаты және пайдалану мерзімі.
Несиелендірілетін іс-шараның техникалық-экономикалық негіздемесі.
Күтілетін түсімнің есебі.
Жылдық және тоқсандық бухгалтерлік және статистикалық есептер.
Қаржылық нәтиже туралы есептер және басқа банктердегі шоттар көшірмелері.

Тәуекелді төмендететін қосымша дәлелдемелер

Қарыз алушының төлем қабілеттілігін сипаттайтын басқарушылық және өзге деректер.
Несиені уақытында қайтаруды қамтамасыз ететін құжаттар (кепіл мүлкі, сақтандыру және т.б.).
Құрылыс/қалпына келтіру жобалары болған жағдайда: санитарлық, экологиялық және басқа нормаларға сәйкестік.
Сараптау қорытындылары, сметалық құжаттар және мердігерлік келісімдердің сақталуы туралы дәлелдер.

Маңызды қағида

Қарыз алушы несиеге бірінші рет жүгінсе де, тұрақты түрде несие пайдаланып жүрсе де, банк ең алдымен мақсаттылық, мерзім және қайтарымдылық талаптарын дәлелдейтін құжаттарды талап етеді.

Несие алуға өтініштің үлгісі (мысал)

Алматы қ., 28 маусым 2002 ж.

Қарыз сұраушы: АЛСИ ЖШС

Мекенжайы: Алматы қаласы, Бостандық ауданы, Көктем-2, 8-үй

Реквизиттері: Қазақстан Халық Банкі, СН 600400063768, ИИК 3467726, Кбе 17, БИК 190501956

Несиенің мақсаты

ТМҚ (тауарлы-материалдық құндылықтар) сатып алу

Несие сомасы

500 000 (бес жүз мың) АҚШ доллары

Несие мерзімі

6 (алты) ай

Қамтамасыз ету

Кепіл, кепілдік (гарантия), алынатын шоттар

Несиені игеру графигі

Өтінішке қосымша ретінде беріледі

Несиені өтеу графигі

Өтінішке қосымша ретінде беріледі

Өтеу көзі

Түсім/ақша ағындары есебінен

Қаржыландыру көзі

Өз қаражаты және/немесе банк несиесі

Жауапты тұлғалар

Басшы, Бас бухгалтер

Банктің қарыз алушыны бағалау тәртібі

Несие беру туралы келісім бекітілгенге дейін банк қарыз алушының несие қайтару қабілеттілігін мұқият талдайды. Бұл талдаудың мақсаты — қарыздың өтелмеуіне әсер ететін факторларды алдын ала анықтау.

Талдаудың негізгі бағыттары

Репутация және тәртіп: бұрынғы қарыздарды уақытында өтеуі (соның ішінде басқа банктерде), міндеттемелерге қатынасы.

Қаржылық жағдай: баланс өтімділігі, төлем қабілеттілігі, ақша ағыны және айналым қаражатын пайдалану тиімділігі.

Несиені пайдалану тиімділігі: жоспарланған іс-шараның экономикалық негізділігі және қайтарымдылығы.

Тәуекел факторлары: нарықтық, өндірістік, валюталық және орындаушылық тәуекелдер.

Қарыз беруші банк негізгі қарызды да, оған есептелетін пайызды да өндіріп алуға, ал міндеттеме орындалмаған жағдайда кепіл мүлкіне талап қоюға құқылы.

Несиені қамтамасыз ету: кепіл, кепілдеме және сақтандыру

Кепіл (мүлікпен қамтамасыз ету)

Кепілге ТМҚ, өнім, ақшалай бағаланатын мүлік және бағалы қағаздар ұсынылуы мүмкін.
Кепіл мүлкі әдетте қарыз алушының иелігінде қалады; оны өндіріске пайдалануына не ауыстыруына жол берілуі мүмкін.
Бағалы қағаздар несие шартына қол қойылғаннан кейін банкке сақтауға беріледі және несие толық өтелген соң қайтарылады.

Кепілге қатысты құқықтық ережелер

Банк кепіл мүлкіне шарт бұзылғанда немесе қарыз өтелмегенде талап қоюға құқылы.
Қарыз алушы төлеуге қабілетсіз болып, банкротқа ұшыраса, кепіл мүлкін өткізуден түскен түсім қарызды өтеуге бағытталады.
Тұрғын үйді кепілге салуды қоспағанда, кепіл шарты әдетте нотариалдық куәландырусыз жазбаша жасалады.
Міндеттеме орындалмаса, талапты қанағаттандыру сот шешімімен жүзеге асырылуы мүмкін.

Кепілдеме және сақтандыру

Кепілдеме жазбаша беріледі және қарызды пайызымен қоса өтеу міндеттемесін білдіреді.
Кепілдеме, әдетте, несие берілгенге дейін рәсімделеді; қажет болса төлемді кейінге қалдыру кезінде де сұратылуы мүмкін.
Сақтандыру Қазақстан Республикасының сақтандыру туралы заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады; банк тәуекелді ерікті сақтандыру арқылы төмендете алады.

Қауіпсіздікке қатысты қосымша талап

Банк кепілді қабылдаған кезде, кепіл мүлкінің сақталуы толық қамтамасыз етілмеген жағдайда, қарыз алушының есебінен оның сақталуын қамтамасыз етуді талап етуге құқылы. Егер кепіл мүлкі сақтандырылған болып, жойылса, банк сақтандыру өтемінен талаптарын қанағаттандырудың айрықша құқығын пайдалана алады.

Несиелік шарт және несие беру ерекшеліктері

Қарыз алушыға несие шартта көрсетілген талаптарға сай беріледі. Несиелік шартта несиенің мақсаты, сомасы, мерзімі, құжаттар тізімі және оларды ұсыну мерзімі, мақсатты пайдалануды және қамтамасыз етуді тексеру нысандары, кепіл мүлкін өткізуді рәсімдеу тәртібі және банкке ұсынылатын ақпараттың мазмұны көрсетіледі.

Қызмет көрсету мерзімі

Банк қарыз алушымен несиелік қызмет көрсету туралы шартты бір жылға немесе одан ұзақ мерзімге жасай алады. Әрбір клиент бойынша несие беру шарттары жеке дара айқындалады.

Қысқа мерзімді несие

Қысқа мерзімді несие, әдетте, 12 айдан аспайтын мерзімге беріледі және материалдық құндылықтардың айналымдылығына, сондай-ақ шығындардың өзін-өзі ақтауына негізделеді. Ерекше жағдайларда өндіріс циклінің ерекшелігіне қарай несие ұзағырақ мерзімге де берілуі мүмкін, бірақ көбіне екі жылдан аспайды.

Несиені беру тәсілі

Несие әдетте қолма-қолсыз тәртіпте беріледі: қарыз алушының есеп айырысу шотына аударылады немесе төлемдер тікелей сол несие қаражаты есебінен жүргізіледі (шотта қаражаттың бар-жоғына қарамастан).

Тұрақты мониторинг

Тұрақты түрде несиеленетін қарыз алушының кепілмен қамтамасыз етілуі бухгалтерлік баланс деректері бойынша бақыланады: әр тоқсан сайын қорлар мен шығындар өзгерісі, дебиторлық және кредиторлық қарыз талданады, қажет болғанда қойма деректері мен бухгалтерлік есептің натуралдық көрсеткіштері де тексеріледі.

Бухгалтерлік есепте көрсету: шоттар және жазбалар

Қарыз алушылар негізгі қарыздан бөлек, несиені пайдаланғаны үшін пайыздарды және шартта көзделсе айыппұлдарды төлеуге міндетті. Төменде банктік несиені алу, өтеу және пайыздарды есептеу бойынша жиі қолданылатын шоттар корреспонденциясы келтіріледі.

Несиені алу және өтеу

Несие алынғанда: 1030/1010 (есеп айырысу/касса) дебеттеліп, 4010 «Банк несиелері» кредиттеледі.
Жабдықтаушыларға несие есебінен төлегенде: 3310 дебеттеліп, 4010 кредиттеледі.
Несиені өтегенде: 4010 дебеттеліп, 1030 кредиттеледі.

Мерзімі өткен қарыз және пайыздар

Мерзімінде өтелмеген қарыздар төлем мерзімі жеткенде тиісті талдамалық шоттарға ауыстырылады.
Есептелген пайыздар: 7310 «Пайыздар бойынша шығындар» дебеті және 3380 «Төленуге тиісті пайыздар» кредиті бойынша көрсетіледі.

Пайызды есептеу формуласы

Жылдық пайыз сомасы = Несиенің қалдығы × мөлшерлеме × күн саны / 360 күн

Шоттар корреспонденциясы (мысал)

№	Шаруашылық операциясының мазмұны	Сомасы (теңге)	Дебет	Кредит
1	03.01.2002 ж. есеп айырысу шотына несие аударылды	1 105 600	1040	3010
2	Келісімшартқа сәйкес несие қаражатын пайдаланған мерзіміне пайыз есептелді: I тоқсан: 8000 × 141,8 × 20% × 90 / 360 = 56 720 II тоқсан: 8000 × 142,6 × 20% × 90 / 360 = 57 040 III тоқсан: 8000 × 142,75 × 20% × 90 / 360 = 57 100 IV тоқсан: 8000 × 142,75 × 20% × 90 / 360 = 57 800 Несиенің нақты сомасы 28.02.2001 ж. өтелді. 2001 жылдың 2 айына есептелген пайыз: 38 100 (8000 × 145,3 × 20% × 59 / 360). Барлық есептелген пайыз: 266 760 (56 720 + 57 040 + 57 100 + 57 800 + 38 100).	266 760	7310	3380
3	Есептелген пайыз сомасы төленді	266 760	3380	1040
4	Алынған несиенің негізгі қарызы өтелді (8000 АҚШ доллары эквиваленті). Бағамдық айырма: 56 800 теңге (8000 × 145,3 − 8000 × 138,2).	1 103 600	3010, 7450/7460	1040

Ескерту

Шоттардың нөмірленуі ұйымның қолданатын шоттар жоспарына және есеп саясатына қарай нақтыланады. Валюталық операциялар бойынша бағамдық айырманы көрсету тәртібі де қолданыстағы стандарттарға сәйкес анықталады.