Қазақша рефераттар

Коммуналдық меншіктің берілу жолдары

Жергілікті өзін-өзі басқару қызметтері және оны ұйымдастыру принциптері

Көптеген мемлекеттердегі мемлекеттік және муниципалдық құрылымды ұйымдастыру тәжірибесі жергілікті өзін-өзі басқару (ЖӨӨБ) органдарының экономикалық негізі нақты көздер арқылы қалыптасатынын көрсетеді. Қазақстанда бұл көздер әлі де қалыптасу кезеңінде, сондықтан оларды заңдарда және өзге де нормативтік құқықтық актілерде жан-жақты талдап, нақты бекіту қажет.

Экономикалық негіздің негізгі көздері

  • Жергілікті қауымның меншігі (коммуналдық меншік).
  • Мемлекеттік меншіктен берілген мүлік (ЖӨӨБ органдарының басқаруына).
  • Басқа да меншік түрлері (заңға сәйкес жергілікті қажеттілікті өтеуге пайдаланылатын).
  • Жергілікті қаржы (бюджет, кірістер, өзге қаржылық көздер).

Экономикалық негізді түсіну тек компоненттерді атаумен шектелмейді. Меншік қатынастарының құқықтық қырларын да білу маңызды: меншік, мүлік және мүліктік құқық ұғымдары жергілікті деңгейдегі басқарудың нақты мүмкіндіктерін айқындайды.

Коммуналдық меншік: мазмұны және құқықтық режимі

Муниципалдық бірлестіктер тұрғысынан алғанда, мемлекеттік меншікті муниципалдық органдарға беру тәртібі коммуналдық меншікке тікелей қатысты. Коммуналдық меншікке, әдетте, жергілікті қазына мен мүлік кіреді және ол коммуналдық заңды тұлға ретінде рәсімделеді.

Мысалы, қолданыстағы мемлекеттік объектілерді шағын кәсіпкерлік субъектілеріне беру тәртібі қабылданған. Коммуналдық мүлік жергілікті (коммуналдық) ұйымдарға оперативтік басқару немесе шаруашылық жүргізу құқығымен бекітілуі мүмкін. Егер жергілікті кәсіпорын коммуналдық мүлікті иелену, пайдалану және басқару құқығын алса, ол белгілі бір мағынада нақты иеленуші ретінде әрекет етеді.

Коммуналдық мүлік қорына кіруі мүмкін объектілер

  • кәсіпорындар мен ұйымдар;
  • жер және табиғи ресурстар;
  • муниципалдық қаржы-несиелік мекемелер;
  • жергілікті тарихи-мәдени ескерткіштер.

Негізгі идея

Коммуналдық меншік қоғамдық меншіктің құрамдас бөлігі бола отырып, аймақтық ұдайы өндіріс жүйесінде де, жалпы макроэкономикалық деңгейде де әрекет етеді. Алайда оның басты ерекшелігі — жергілікті шаруашылықта қызмет етуі және коммуналдық құрылым деңгейіндегі ұдайы өндірістік қатынастардың объектісі болуы.

Ұдайы өндіріс циклі және коммуналдық меншік

Коммуналдық меншікке байланысты экономикалық қатынастарды ұдайы өндіріс циклінің кезеңдерінде қарастыру қажет. Өндіру кезеңінің маңызын жоққа шығармай, коммуналдық меншік үшін тұтыну кезеңінің ерекшелігін бөле көрсету орынды: коммуналдық меншіктің түпкі объектісі — көбіне түпкі игіліктер, ал оларды өндіру кей жағдайда коммуналдық емес меншік нысандарында да жүзеге аса береді.

Өндіру

Егер өндіріс құрал-жабдықтары коммуналдық меншікте болса, иемдену жергілікті басқару органдарының қатысуымен жүзеге асады: көлемі, мерзімі және нысандары көбіне директивті түрде анықталады.

Бөлу және айырбас

Қоғамдық игіліктер көп жағдайда тауар нысанында айналымға тікелей түспейді; оларды төлеу салықтар мен өзге міндетті төлемдер арқылы іске асады. Делдал институттар бағалау мен таңдауда үстемдікке ие болып, тәуекелдер туындатуы мүмкін.

Тұтыну

Қоғамдық игіліктерді тұтыну өндірістік және жеке тұтынуға ықпал етеді. Жергілікті органдар сұраныс пен әділетті қолжетімділікті теңестіруге міндетті.

Жер — коммуналдық меншіктің ерекше маңызды объектісі. Жерге коммуналдық меншік коммуналдық құрылымдарды жоспарлы орналастыруға мүмкіндік береді. Жердің шектеулі ресурс ретіндегі құндылығы және аралас қоғамдық игіліктерді өндірудегі рөлі, әсіресе жерге жеке меншік енгізілген жағдайда, арта түседі. Сондықтан коммуналдық аумақта орналасатын объектілердің кеңістіктік негізі ретінде коммуналдық жер стратегиялық маңызы бар меншік объектісі саналады.

Қызмет көрсету саласы — коммуналдық меншіктің өзегі

Қоғамдық секторға барынша сәйкес келетін сала — қызмет көрсету. Қазақстанда мемлекеттік меншік объектілерінің едәуір бөлігі коммуналдық меншікке тиесілі, ал олардың басым бөлігі қызмет көрсетуді өндіруге бағытталған.

Материалдық қызмет көрсету

Нәтижесі — тұтыну құны. Оны тұтынушыға жеткізу коммуналдық объектінің экономикалық іске асуын сипаттайды.

Таза қызмет көрсету

Жергілікті басқару, білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет сияқты салаларда игілік зат түрінде көрінбейді. Мұнда тұтыну құны көбіне тірі еңбектің өзі ретінде байқалады (оқытушының дәрісі, дәрігердің кеңесі және т.б.).

Теориялық қорытындылар

  1. 1 Бұл объектілер коммуналдық құрылым субъектілерінің мүдделерін іске асыратын салалар екенін негізге алу қажет.
  2. 2 Әлеуметтік маңызы жоғары қызметтер нарықтық ортада әрекет етеді, сондықтан тарифтерді халықтың төлем қабілеті бар сұранысына сай реттеу қажет.
  3. 3 Ең бастысы — мұндай объектілердің экономикалық және құқықтық статусын нақты айқындау. Онсыз олар әлеуметтік-қоғамдық рөлін толық атқара алмайды.

Қоғамдық игіліктерді өндіретін көптеген мекемелердің тиімді жұмысы коммерциялық емес ұстанымдарға сүйенеді. Мұндай жағдайда ең сәйкес механизмдердің бірі — бюджеттік қаржыландыру, ол міндетті түрде аудит, бюджет процесін бақылау, аккредитация, сертификаттау, аттестация және өзге бақылау тетіктерімен сүйемелденуі тиіс.

Көптеген әлеуметтік-мәдени салалар аралас (квази-қоғамдық) қызмет көрсетеді: бір жағынан, пайда табу негізгі мақсат болмауы керек; екінші жағынан, дербес игілік сипатындағы кейбір функциялар коммерциялық негізде орындалуы мүмкін. Бұл көп арналы қаржыландыруды (бюджеттік, нарықтық және қайырымдылық) талап етеді.

Меншік қатынастары: субъектілер, объектілер және бақылау

Меншік объектісі меншік қатынастарының пассивті жағы болса, активті жағын меншік субъектілері құрайды. Меншік қатынастары екі түрде көрінеді: субъект–объект және субъект–субъект. Біріншісі материалдық алғышарт болса, екіншісі әлеуметтік-экономикалық мазмұнды ашып, бөлу мен иемдену нысандарын қалыптастырады.

Коммуналдық меншіктің негізгі субъектісі

Негізгі субъект — жергілікті билік органдарына меншік иесінің функцияларын жүзеге асыруға өкілеттік беретін жергілікті қауымдастық тұрғындары. Олардың аумақтық мүдделері тұрмыс, дәстүр және жергілікті өмір салтымен тығыз байланысты болғандықтан, жергілікті басқару органдары өндіріс пен қызметтерді нақты тұтынуға бағдарлауға мәжбүр.

Коммуналдық меншік субъектілерінің күрделі құрылымы жергілікті органдар мен мемлекеттік органдар, меншік субъектілері мен шаруашылық жүргізуші субъектілер, салалық топтар мен кәсіпорын ішіндегі ұжымдар арасындағы экономикалық қатынастарды қамтиды. Бұл жүйені тек құқықтық тұрғыдан біржақты түсіндіру аумақты дамыту міндеттерін шешуде шектеуге әкеліп, тіпті коммуналдық мүлікті басқаруда теріс тәжірибелердің пайда болуына жол ашуы мүмкін. Сондықтан қоғамдық бақылауды және өзін-өзі басқару тетіктерін күшейту маңызды.

Бөлу, айырбас және баға тәуекелдері

Ұдайы өндіріс процесінің бөлу кезеңінде коммуналдық игіліктердің едәуір бөлігі жергілікті қауымдастық мүддесіне сай қажеттілік бойынша бөлінеді. Дегенмен тұрғындардың орналасуы және әлеуметтік-кәсіби статусының айырмашылықтары тұтынуда белгілі бір теңсіздік тудыруы мүмкін.

Айырбас кезеңінде қоғамдық игіліктер көбіне тауар-ақша қатынастары араласуынсыз тұтынушыға жетеді. Бұл олардың “тегін” дегенді білдірмейді: төлем жергілікті салықтар мен міндетті төлемдер арқылы жүргізіледі. Делдал институттар өндірушіні таңдауда және баға белгілеуде үстемдікке ие болуы ықтимал, бұл тұрғындар үшін тиімсіз тарифтік шешімдерге алып келуі мүмкін. Мұндай жағдайларда шығынды өтеу үшін мемлекеттік және жергілікті бюджеттен дотациялар қажет болуы ықтимал.

ЖӨӨБ органдарының коммуналдық мүлікке қатысты өкілеттіктері

Жергілікті өзін-өзі басқару органдары муниципалдық меншікті басқара алады. Бұл коммуналдық меншік құрамына кіретін мүлікке қатысты меншік құқығын іске асыруды білдіреді. Заңға сәйкес ЖӨӨБ органдары коммуналдық меншік объектілерін уақытша немесе мерзімсіз жеке және заңды тұлғалардың иелігіне беруге, жалға беруге, белгіленген тәртіппен иеліктен шығаруға және мүлікке қатысты мәмілелер жасауға құқылы.

Оперативтік басқару және шаруашылық жүргізу шеңберіндегі негізгі функциялар

  • тауарлар мен қызметтердің бағасы және тарифтерін реттеу;
  • ұйымдардың жарғыларын бекіту;
  • ұйым басшысын тағайындау;
  • жергілікті тапсырыстарды орналастыру;
  • аумақтың әлеуметтік-экономикалық дамуы аясында ұйымдардың қатысуын үйлестіру;
  • заң шеңберінде сыртқы экономикалық қызметті жүзеге асыру.

Коммуналдық меншікті беру (тапсыру) жолдары және іріктеу принциптері

Беру тетіктерін ұйымдастыру

  1. 1 Жергілікті қауымға берілетін объектілер мен мемлекеттің меншігіндегі объектілерді ажырату принциптерін қалыптастыру.
  2. 2 ЖӨӨБ жүйесіне берілетін объектілердің нақты тізімін әзірлеу.
  3. 3 Объектілерді ЖӨӨБ органдарына берудің тәртібін дайындау және олардың қызметін қаржыландыру көздерін айқындау.

Коммуналдық меншікке берілетін объектілерді іріктеу принциптері

  • объектінің көрсететін қызметі тұрғындар үшін шынайы қажетті болуы;
  • жергілікті билік органдарының осы объектінің қызметін қаржыландыру мүмкіндігі болуы.

Ерекше жағдайларда жергілікті қауымның коммуналдық меншігіне республикалық маңызы бар тарихи-мәдени қазына объектілері де берілуі мүмкін. Ал кейбір объектілерді ЖӨӨБ органдарына бере отырып, мемлекеттік мүлік қоры олардың үшінші тұлғаларға пайдалануға берілуіне немесе сатылуына заңмен шектеу қоюы ықтимал.

Коммуналдық меншікке берілген объектілерді басқару, әдетте, жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің Жарғысына сәйкес жүзеге асырылады.