Руы керей, оның ішінде қарақас
Арқалық батыр: дәуірі, тегі, мекені
Арқалық шамамен XVIII ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген. Руы — керей, оның ішінде қарақас. Туып-өскен, мекен еткен жері — Алтай аймағы: егіз жатқан екі ел — абақ-керей мен найман ортасы.
Бұл кезең — қазақ пен қалмақтың бір-бірімен барымталасып, мал қуып, кек қайтарып, қанды қақтығысқа жиі барған дәуірі. Бұған қоса Абылай тұқымдарының бірі — Әжі төре керей мен найманды билеп, өз халқына өзі жауыға түскен заман еді. «Әжі ханның қорлығы-ай, қалмақтың еткен зорлығы-ай» деген жолдар — осындай тарихи шындықтан туған.
Екі қыспақты көрген халық қаһарманы
Арқалық батыр осы екі қыспақты да бастан өткерген, әсіресе Әжі төренің әділетсіз айла-сұмдығына қарсы күрескен халық қаһарманы, ел ардағы ретінде сипатталады.
Арқалық батыр жөнінде оның шөберелерінің бірі — Қабаш Мұсайнов жазған. Дегенмен бұл еңбек көркем әдеби нұсқадан гөрі батыр жайындағы деректеме сипатына жақын.
Кедейлік пен қайсарлық
Жырлардағы бейне
Жырлардың бәрінде дерлік Арқалық өз еңбегімен күн көрген көп кедейдің бірі ретінде көрінеді. Ержан Ахметов жырында ол жадағай, жаман шекпен киіп, аяғына киіз байпақ, тері шоқай ілген, сіңірі шыққан тақыр кедей болып суреттеледі.
Арқалықтың өз аузымен
«Сарамса алажаздай егін салдым,
Бір сиыр, бір байтал бар — барлық малым.
Тары пісіп, келі түйіп ішкеннен соң,
Тоғайып соныменен әл жинадым».
Басқа нұсқалардағы сипат
Саяділде: «Есігінің алдына мал жимайтын, қара қоңыр бар еді отау үйі» делінеді.
Ертайда: «Арқалық асыл заты кедей еді, барлығы ауылымен кебеу еді» деп жырланады.
Дегенмен Арқалыққа тыныштық жоқ. Әжі төре бастаған байлар бірде сауғаға берілген Көкшұбары үшін алпыс қамшы дүре соқса, тағы бірде жалған жала жауып, «ұры» деп алақанына қорғасын құяды. Ақыры батырға біткен аңғалдық оны Әжі төренің қармағына іліктіреді.
Дүрбітке аттану және сатқындық
Арқалық Әжі ханның кегін қуып, намысын жыртып, жауда кеткен малына мал қайтармақ болып дүрбітке аттанады. Бұл ел кейде дүрбіт, кейде торғауыт деп аталады: торғауыттар — Тарбағатай маңында, ал дүрбіттер — Ертістің жоғары бойында тұрған тайпалар. Екеуі де XVI ғасырдың аяғында ойраттардан бөлініп шыққан.
Қарулас серіктер
Арқалық бастаған батырлар — Жұбай, Шатай, Тұяқ, Ситан (Саяділ мен Ертай нұсқаларында — Жұбай, Қияқ, Тұяқ) — жауда кеткен Әжінің Ақжол аты мен бес жүз жылқысын айдап әкеледі.
Бірақ екі жүзді залым төре соңынан келген қалмақ қуғыншыларынан қорқып, айлаға басып, Арқалықты серіктерімен қоса ұстап береді. Сонда ғана аңғал батырдың көзі Әжінің кім екеніне анық жетеді.
Бетпе-бет келген сәт
«Сейлханды берсем де бермен деп ең,
Дәл ененді ұрайын, Әжі сұмпыз».
Ежен ханның зынданында жатып, кейін қалмақ достарының көмегімен қашып құтылуы болмаса, одан кейінгі оқиғалардың өзегі — Арқалық батырдың Әжі төреден кек алуға ұмтылысы.
Тегі туралы нұсқалар және аңыз желісі
Кей жырларда Арқалық — Қаракерей Қабанбайдың тұқымы, Ер Жәнібектің жиені делінеді. Ал Саяділ Керімбеков нұсқасында ол әлдебір жағдаймен Арқадан ауып келген батыр ретінде айтылады.
Халық арасындағы бір аңызда Арқалықтың Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Ер Жәнібек, Уақ Баянның соңынан ерген жас батыр екені аңғарылады. Қалмаққа қарсы соғыста ол талай рет ерлігімен көзге түскен.
Махаббат пен қашқындық
Аңыз желісінде Арқалық төре тұқымына айттырылып қойған бір қызбен көңіл қосады. Алайда хан-төре әулетіне қарсы тұрар амал қайсы? Ақыры екі ғашық Дүрбіттегі он екі Абақ Керей еліне қашып барып, пана табады.
Жұбай — ақылды серік бейнесі
Арқалықтың ең жақын тілеулес батыр жолдасы — Жұбай. Ол да қазақ пен қалмақ арасындағы шапқыншылыққа талай рет қатысып, ерлігімен, ақыл-айласымен, жүректілігімен елге танылған жас батыр. Сонымен қатар жанындағы үзеңгілес жолдасына жанын қиятын адал дос, ақылды серік.
Жырда Арқалық көбіне аңғал, алды-артын ойламай кететін алып күш иесі ретінде суреттелсе, Жұбай жиі аңғарғыш ақыл-парасатымен көрінеді. Мұны Арқалықтың мына сөзінен де тануға болады:
«Дос болып қалмақ, қазақ сонан кейін,
Бірімен бірі бопты шабыспайтын».
Халықтық сипаты және мәңгілікке айналған есім
«Арқалық батыр» жырының халықтық үлкен қасиеті — батырдың ерлігін бірде ақылмен, бірде білек күшімен қолдап, жебеп отыратын кейіпкерлер шоғырының молдығы. Олар — қарулас серіктері Жұбай, Шатай, Тұяқ, Ситан; әкесі Бөрібай; әйелі Қаракөз; Жұбайдың әйелі Дәмелі; батырға іш тартып жүрген билер — Бейсенбі, Бәйметей, Жақсылық және басқалар.
Елім деп еңіреген ердің есімі халық жадында аңыз-әңгіме мен ертегі-жырға айналып кеткен. Ж. Шанин бұл тақырыпта пьеса жазып, сахнаға қойған.