Кенесары осы Қасым сұлтанның баласы

Қасымұлы Кенесары хан (1802–1847) — Қазақ хандығының соңғы ханы, ұлт-азаттық көтерілістің әйгілі басшысы. Ол төре әулетінен шыққан: бабасы — қазақтың атақты ханы Абылай, ал арғы тегі Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайды. Абылайдың қалмақтың Хочу мерген нойанының қызы Топыштан туған ұлы — Қасым сұлтан, Кенесары сол Қасым сұлтанның перзенті.

ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінде қазақ даласындағы билік жүйесі түбегейлі өзгерді. 1822 жылы Ресей өкіметі Кіші жүз бен Орта жүздегі хандық билікті жойып, аға сұлтандар мен сұлтан-әкімдер арқылы басқаруды енгізді. Осылайша патшалық әкімшілік қазақ елінің ішкі ісіне тікелей араласып, отарлық үстемдігін күшейте түсті.

Кенесары хандық басқару жүйесін қалпына келтіруге ұмтылды. Ол өз талабын Ресейдің жергілікті әкімшілігіне ғана емес, патшаның өзіне дейін жеткізді. Алайда патша өкіметі талаптарды қабылдамады. Осыдан кейін Кенесары мақсатын қарулы күрес арқылы іске асыруға кірісті.

Көтерілістің кең қолдау табуына бірнеше фактор әсер етті: патша әкімшілігі қазақ жерін тартып алып, әскери бекіністер сала бастады; көшпелі жұрт ата қонысынан айырылып, жаңа жайылым іздеуге мәжбүр болды; алым-салық ауыртпалығы күшейді. Осы жағдайлар қазақ қауымының наразылығын өршітіп, қозғалыстың әлеуметтік базасын кеңейтті.

Дегенмен, Кенесарыға қарсы тұрған ру-тайпалар да болды. Қазақ қоғамының ішкі алауыздығы ұлт-азаттық күрестің тұтастай бір орталыққа толық бірігуіне кедергі келтірді.

Халықтың қолдауына сүйенген Кенесары 1841 жылы Қазақ хандығының ханы болып сайланды. Оның саясатының өзегі — хандық мемлекеттілікті қайта қалпына келтіру, ішкі тұрақтылықты күшейту және тәуелсіздікке негізделген саяси құрылым қалыптастыру еді.

Мемлекетті басқаруда Кенесары шариғаттың негізгі ережелерін енгізіп, билер сотын қайта жандандырды. Ішкі саясатты хан өзі қатаң бақылауға алып, руаралық қақтығыстарды тежеуге күш салды.

Экономикалық тұрғыда алым-салық жүйесін біріздендіруге ұмтылды: мал шаруашылығы басым аймақтарда зекет, егіншілік аудандарда ұшыр енгізілді. Салық жинауды арнайы жасауылдар жүргізді.

Патша әскерінің отты қарумен қарулануы көтерілісшілерге үлкен қиындық тудырды. Соған қарамастан, Кенесары өзін дарынды қолбасшы ретінде танытып, әскери ұйымды жүйелеуде Орта Азия хандықтарының тәжірибесіне сүйенді.

Әскерді жүздіктер мен мыңдықтарға бөліп, жүзбасылар мен мыңбасыларды тағайындады. Тәртіп қатаң сақталды: әскери ережені бұзғандар жазаланды. Ұзақ дала соғысына бейімделген басқару құрылымы қалыптасты, қажет мәлімет жеткізетін тыңшылар жүйесі де пайдаланылды.

Кенесары қолының алғашқы ірі әрекеттерінің бірі 1838 жылдың көктемінде Ақмола бекінісін қоршап, өрттеуі болды. Қамал бастығы әскери старшина Карбышев пен Ақмола өңірінің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендин қаза қаупінен құтылып кетті. Бұдан кейін Кенесары Торғайға бет бұрды.

Өз хаттарында ол бұл қадамды Ресей шекарасына жақындап, келіссөз мүмкіндігін жеңілдету деп түсіндірді. Алайда стратегиялық мақсат тереңірек еді: Кіші жүзді жалпыхалықтық қозғалысқа тарту, үш жүздің бірлескен күресін күшейту.

1841 жылы хан сайланғаннан кейін көтеріліс әрекеті үдей түсті: қоқандықтардың елеулі күштері бекінген Жүлек, Ақмешіт, Жаңақорған, Созақ қамалдары қоршауға алынды.

Кенесарының сыртқы саясаттағы басты мақсаты — тәуелсіз Қазақ хандығын құру. Осы бағытта ол Орта Азия хандықтарымен байланыс орнатуға талпынды: Хиуа ханы мен Бұқар әміріне елшілер жіберіп, дипломатиялық қарым-қатынас жасады.

Сауда байланыстарын кеңейтіп, қажетті қару-жарақ пен оқ-дәріні алдыруға тырысты. Сонымен бірге, аймақтық билеушілермен келіссөздер жүргізіп, ортақ қауіпке қарсы тірек іздеді.

Оның стратегиялық ойының бір қыры — түркі халықтарының күшін біріктіру арқылы отаршылдыққа қарсы тұру мүмкіндігін арттыру еді.

Үш жүздің едәуір бөлігін өз туы астына топтастыра алған Кенесары қозғалысы Ресей билігін алаңдатты. 1843 жылы 27 шілдеде І Николай қазақ даласына қарсы ірі әскери қимылдарға жол ашатын шешімдерге қол қойды.

Кенесары 1843–1844 жылдары бірқатар жеңіске жеткенімен, патша әскерінің күшейген қысымынан шегінуге мәжбүр болды. 1846 жылы ол Орта жүз аумағынан Ұлы жүз жеріне ығысты. Бұл кезеңде қозғалыстың негізгі күші әлсірей бастады.

Ұлы жүз өңірінде Кенесары қырғыз манаптарына Қоқанға қарсы бірігіп соғысуға ұсыныс жасады. Алайда Орман мен Жантай бастаған манаптар бұл ұсынысты қабылдамай, генерал-губернатор Капцевичке Кенесарымен соғысатынын хабарлап, көмек сұрады.

Ресей әскерінің қолдауымен болған Кекілік тауы маңындағы қазақ-қырғыз қақтығысында (деректерде Томақ маңы да аталады) Кенесары қолға түсіп, қаза тапты.

Кенесары Қасымұлы — хан, саясаткер, дипломат және қолбасшы ретінде қазақтың тәуелсіздік идеясын жүйелі түрде қорғаған тұлға. Ол халықты отарлық езгіге қарсы жұмылдырып, мемлекетті басқарудың тетіктерін жаңғыртуға талпынды.

Күрестің ауқымы кең болды: көтеріліс қазақ рулары көп қоныстанған негізгі аймақтарды қамтуымен ерекшеленеді. Кенесары өз айналасына адал кеңесшілер мен батырларды, халық арасындағы беделді, белсенді азаматтарды топтастыра білді. Кей кезеңде әскер саны 20 000 адамға дейін жеткені айтылады.

Оның тарихи еңбегі — қазақ халқының салт-дәстүрі мен бірлік идеясын сақтай отырып, бостандық пен тәуелсіздік жолындағы күреске ұйымдастыра алуы. Үш жүздің күшін біріктіру қажеттігін терең түсініп, сол мақсатта әрекет етуі — көреген стратег екенін айқын көрсетеді.