Қазақша рефераттар

Парламенттік республикада

Мемлекеттік басқару нысаны: мәні және негізгі ұғымдар

Мемлекеттік басқарудың нысандары — мемлекет нысанының маңызды құрамдас бөлігі. Ол жоғарғы мемлекеттік биліктің ұйымдасу тәртібін, мемлекеттік органдардың құрылуын және олардың халықпен өзара байланысын сипаттайды.

Жоғарғы мемлекеттік биліктің негізгі буындары:

  • мемлекет басшысы (монарх немесе президент);
  • заң шығару органы (парламент);
  • үкімет (атқарушы билік).

Мемлекет басшысының құқықтық мәртебесі мен биліктің қалыптасу тәсіліне қарай басқару нысаны, әдетте, монархия және республика болып бөлінеді.

Монархия

Монархия (грек тілінен — «жалғыз билеуші») — жоғарғы билік толықтай немесе ішінара бір адамның қолына шоғырланатын басқару нысаны. Ол адам — монарх (король, патша, шах, император және т.б.).

Монархияның негізгі белгілері

  • жоғарғы билік, әдетте, мұрагерлікпен беріледі;
  • өкілеттік мерзімі, көбіне, шектелмейді;
  • монарх билігі сайлаушылар еркінен тәуелсіз қалыптасады.

Монархияның түрлері

Шексіз (абсолюттік) монархия — монарх билігін шектейтін өкілетті орган болмайды, егемендіктің негізгі тасымалдаушысы бір тұлға саналады.

Шектелген (конституциялық) монархия — монархпен қатар басқа мемлекеттік органдар да егемендікті жүзеге асырады; олар монарх билігін құқықтық және институционалдық тұрғыдан шектеуге бағытталады.

Мысалдар

  • Абсолюттік монархия үлгілері: Сауд Арабиясы, Бруней.
  • Конституциялық монархиялар: Ұлыбритания, Жапония, Испания, Швеция, Норвегия.

Тарихи тұрғыда монархия ұзақ уақыт бойы әлемде үстем басқару нысаны болды. Қазіргі кезеңде де ол бірқатар мемлекеттерде сақталып отыр.

Республика

Республика (латын тілінен — «қоғамдық іс», «мемлекеттік іс») — мемлекет басшысы сайланатын және белгілі бір мерзімге өкілеттік алатын басқару нысаны. Мемлекет басшысының билігі сайлаушылар еркімен немесе олардың өкілетті органдары арқылы айқындалады.

Республиканың негізгі белгілері

  • биліктің сайланбалылығы;
  • өкілеттіктің мерзімділігі;
  • басшылықтың сайлаушылар еркіне тәуелділігі.

Үкіметті кім құратыны, ол кімнің бақылауында болатыны және кімге есеп беретіні сияқты өлшемдерге сүйене отырып, республикалар президенттік, парламенттік және аралас болып бөлінеді.

Президенттік республика

Президент парламенттен тәуелсіз сайланады (тікелей халықпен немесе сайлаушылар алқасымен) және, әдетте, бір мезгілде мемлекеттің де, үкіметтің де басшысы болады. Үкіметті өзі тағайындайды және оның жұмысын басқарады.

Ерекшеліктері

  • Парламент үкіметке сенімсіздік вотумын жариялай алмайды;
  • Президент, классикалық үлгіде, парламентті тарата бермейді;
  • Президенттің заңға вето қою құқығы болуы мүмкін.

Мысалдар: АҚШ, Бразилия, Аргентина, Венесуэла, Боливия, Сирия және т.б.

Парламенттік республика

Үкіметті заң шығарушы орган құрады және ол парламенттің алдында жауапты болады. Парламент үкіметке, үкімет басшысына немесе жекелеген министрге сенім (не сенімсіздік) вотумын жариялай алады.

Басты акцент

Президенттің рөлі көбіне рәсімдік сипатта болып, өкілетті органдардың қызметімен шектеледі. Іс жүзіндегі саяси басшылық көбіне үкімет басшысының қолында болады.

Мысалдар: Германия, Италия, Үндістан, Түркия, Израиль және т.б.

Аралас республика

Аралас (жартылай президенттік, жартылай парламенттік) модельдің негізгі сипаты — үкіметтің екіжақты жауапкершілігі: президент алдында да, парламент алдында да.

  • Президент те, парламент те тікелей халықпен сайланады;
  • Президент үкімет басшысын парламенттегі саяси күштердің арақатынасына қарай тағайындайды;
  • Парламент бюджет пен бақылау тетіктері арқылы ықпал етіп, сенімсіздік вотумын жариялай алады.

Мысалдар: Франция, Финляндия, Польша, Болгария, Австрия және т.б.

Қазақстан үлгісі (Конституциялық негіз)

Қазақстан Республикасы Конституциясының 2-бабына сәйкес, Қазақстан — президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет.

1) Сайлау және үкіметті құру

Президентті парламенттен бөлек сайлау және үкіметті қалыптастыру тәсілінің ерекшелігі.

2) Жауаптылық

Үкіметтің парламент алдында емес, негізінен президент алдында жауаптылығы.

3) Өкілеттік ауқымы

Мемлекет басшысы өкілеттігінің кеңдігі (парламенттік модельмен салыстырғанда).

Парламентті таратуға қатысты ереже

Конституцияның 63-бабы бойынша Президент белгілі жағдайларда Парламентті тарата алады: Үкіметке сенімсіздік білдірілгенде, Премьер-Министрді тағайындауға екі рет келісім берілмегенде, немесе палаталар арасында не билік тармақтары арасында еңсерілмейтін келіспеушілік туындап, саяси дағдарыс болғанда.

Мемлекет: мәні, функциялары және билік тармақтары

Мемлекет тарихи тұрғыда қоғамдағы үстем топтың саяси ұйымы әрі билік жүргізу құралы ретінде қалыптасты деген көзқарас бар. Мемлекеттің мәні, көбіне, билік басында қандай әлеуметтік топ тұрғанына және биліктің қандай мүддені басым қорғайтынына байланысты түсіндіріледі.

Мемлекет функцияларының жіктелуі

Билік тармақтарына қарай

  • заң шығару;
  • атқарушы (басқару);
  • сот ісін жүргізу.

Қоғамдық салаларына қарай

  • экономикалық;
  • әлеуметтік;
  • саяси;
  • мәдени-рухани.

Ұйымдастырушылық нысандар

  • ұйымдастыру-реттеушілік — күнделікті басқарушылық, оперативтік жұмыстар;
  • ұйымдастыру-шаруашылық — материалдық қамтамасыз етуге байланысты күнделікті шаруашылық жұмыстар;
  • ұйымдастыру-идеологиялық — түсіндіру, тәрбиелік және ақпараттық жұмыстар.

Мемлекеттік механизм және мемлекеттік аппарат

Мемлекеттік механизм — мемлекеттің ішкі және сыртқы функцияларын қамтамасыз ету үшін қажет мемлекеттік органдардың біртұтас жүйесі. Мемлекет өз функцияларын іске асыру үшін арнайы мемлекеттік аппарат құрады.

Мемлекеттік орган ұғымы

Мемлекеттік орган — заңмен бекітілген құзыреті (құқықтары мен міндеттері), ұйымдық құрылымы және аумақтық қызмет шегі бар, өз функциясын іске асыруда мемлекеттің ұйымдастырушылық, материалдық және мәжбүрлеу ресурстарына сүйенетін мемлекеттік аппараттың дербес бөлігі.

Мемлекеттік органдардың жіктелуі

  • билік бөлу қағидасына қарай: заң шығарушы, атқарушы, сот;
  • аумақтық деңгейіне қарай: федералдық, субъектілік, республикалық, жергілікті;
  • құрылу тәртібіне қарай: бастапқы (сайланбалы) және туынды;
  • құзыретіне қарай: жалпы және арнайы;
  • шешім қабылдауына қарай: алқалы және дара басшылық;
  • өкілеттік мерзіміне қарай: тұрақты және уақытша.

Мемлекеттік аппарат қызметінің негізгі қағидаттары

Демократиялық

Халықтың мемлекеттік органдарды қалыптастыру мен ұйымдастыруға кеңінен қатысуы.

Заңдылық

Нормативтік құқықтық актілерді барлық органдар мен лауазымды тұлғалардың қатаң орындауы.

Есеп берушілік

Төменгі органдардың жоғары органдарға қызметі туралы есеп беру міндеттілігі.

Алқалылық пен дара басшылықтың үйлесімі

Ұжымдық талқылау мен жеке жауапкершілікті қатар ұстану.

Жариялылық

Мемлекеттік орган қызметі туралы азаматтарға және өзге субъектілерге ақпараттың қолжетімді болуы.

Мемлекеттік ұйымдар мен кәсіпорындар

Мемлекеттік механизм құрылымына мемлекеттік аппаратпен бірге мемлекеттік ұйымдар мен мемлекеттік кәсіпорындар да кіреді.

  • Мемлекеттік ұйым — білім, ғылым, денсаулық сақтау, мәдениет сияқты салаларда мемлекеттік функцияларды жүзеге асыратын мекеме.
  • Мемлекеттік кәсіпорын — өнім өндіру, жұмыс орындау, қызмет көрсету арқылы қоғам мен жеке тұлғалардың қажеттілігін өтеуге бағытталған шаруашылық субъектісі.

Басқару нысаны нені түсіндіреді?

Мемлекеттің басқару нысаны — жоғарғы, орталық және жергілікті органдардың қалай құрылатынын, олардың өзара қарым-қатынасы қандай принциптермен реттелетінін және халықтың саяси қатысуы қалай ұйымдастырылатынын түсіндіретін категория.

Осы ұғым арқылы мына сұрақтарға жауап беріледі

  • жоғарғы мемлекеттік органдар қалай құрылады және олардың құрылымы қандай;
  • жоғарғы және өзге мемлекеттік органдар арасындағы қатынастар қандай принциптерге сүйенеді;
  • жоғарғы билік пен халық арасындағы байланыс қалай ұйымдастырылған;
  • мемлекеттік органдар азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге қаншалықты ықпал етеді.

Қорытынды

Басқару нысаны мемлекеттің саяси-құқықтық құрылымын түсінудің өзегі болып саналады: биліктің қайдан шығатынын, қалай ұйымдасатынын, және қандай тетіктер арқылы шектелетінін (немесе шектелмейтінін) айқындайды. Қазақстанда бұл модель президенттік басқару нысаны арқылы көрініс табады: президенттік институт мемлекеттің тұрақтылығы мен атқарушы биліктің үйлесімді жұмысын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.