Экономикалық өсу түрлері

Қазақстанның ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігіне қол жеткізуі әлемдік экономикаға терең интеграцияланған жағдайда ғана мүмкін екені ел дамуының стратегиялық бағдарын айқындайды. Өткен жылдардағы реформалардың қорытындылары әлеуметтік-экономикалық келбеттің түбегейлі өзгергенін көрсетеді: жаңа нарықтық институттар қалыптасты, өндірістік қатынастар жаңарды, экономикалық жүйе жаңаша жұмыс істей бастады.

Реформалардың үш кезеңі

Өтпелі кезеңде бұрынғы жүйеден сапалық тұрғыда жаңа экономикалық жүйеге көшу бірнеше кезең арқылы жүзеге асты.

1) Либералдық кезең

Еркіндік пен демократия ұрандары нарыққа өтудің қозғаушы күші ретінде қабылданды. Нарықтық қайта құрулардың белсенді қатысушысы қалыптасты. Алайда мемлекеттің экономикадан тым тез шегінуі және жаппай ырықтандыру инфляцияның бақылаудан шығуына, өндірістің құлдырауына, жұмыссыздықтың өсуіне әкелді.

2) Тұрақтандыру кезеңі

Инфляцияны ауыздықтау үшін қатаң қаржы және ақша-кредит саясаты жүргізілді. Бұл бағыт гиперинфляция мен экономикалық күйреудің алдын алды. Сондай-ақ реформалар тек декларациялармен емес, өркениетті нарық ережелерін мүлтіксіз сақтаумен жүргізілетіні дәлелденді.

3) Прагматикалық кезең

Қоғамға қысымды төмендетуге, анағұрлым жұмсақ постмонетарлық саясатқа көшуге басымдық берілді. Нақты міндеттер: отандық өндірісті көтеру, жұмыспен қамтуды ұлғайту, ішкі нарыққа сүйену.

Нарықтық экономикаға көшу жөніндегі негізгі институционалдық міндеттер шешілді: Қазақстан экономикасы нарықтық модельге өтті. Алайда экономиканың өз-өзін қамтамасыз етуі жеткіліксіз болды: сыртқы нарықтарға шығу, инвестиция тарту, өндірісті жаңғырту қажеттілігі артты. Дағдарыс логикасы бойынша, сұранысқа сай өндірістер өсіп, тиімсіз әрі техникалық тұрғыдан артта қалған өндірістер ығыстырылуы тиіс еді. Бірақ мұны жүзеге асыруға қаржы ресурстарының тапшылығы кедергі келтірді.

Стратегиялық бұрылыс

Дамудың жаңа кезеңінде экономикалық өсудің бағыты мен жаңа басымдықтарды қалыптастыру міндеттері алға қойылды. Мұнда экономиканың «тынысын» дәл сезіну және саясатты уақытылы түзету шешуші рөл атқарды.

Қаржылық қажеттілік

Мемлекеттік бюджет пен ірі кәсіпорындарды қолдау үшін ауқымды ресурстар қажет болды. Бұл инвестициялық саясаттың, соның ішінде тікелей шетелдік инвестициялардың маңызын күшейтті.

Ресурстық артықшылық және біржақтылық тәуекелі

Қазақстан табиғи ресурстар мен минералдық-шикізат қоры бойынша бірқатар көрсеткіштерде, соның ішінде жан басына шаққанда, әлемде алдыңғы орындарға ие. Әлемдік шикізат кешенінде күшті позицияны сақтау үшін руданы өңдеу мен металл балқытуда заманауи технологияларды дамыту, геология және тау-кен саласының әлеуетін қайта жаңғырту қажет.

Маңызды ескерту

Шетелдік инвестициялар өндіруші салалардың өсіміне серпін берді, бірақ экономиканың ұзақ мерзімді тұрақтылығы үшін біржақты шикізаттық тәуелділікке жол бермеу қажет.

Қазақстанның халықаралық нарықтарға кіру шарттары әркелкі. Шикізат нарығына шығу салыстырмалы түрде ашық болғанымен, дайын өнім нарығына кіруде жоғары баждар, дамыған инфрақұрылымы бар трансұлттық компаниялардың бәсекесі сияқты кедергілер бар. Сондықтан индустриялық-инновациялық саясатты байыппен және жауапкершілікпен жүзеге асыру шешуші мәнге ие.

Болат және арнайы қорытпалар: индустриялық мүмкіндік

Жоғары сапалы болат пен арнайы қорытпалардың қуатты саласын құру индустриялық-инновациялық дамудың басым бағыттарының бірі бола алады. Талдауларға сәйкес, жаңа материалдардың пайда болуына қарамастан, әлемде беріктігі жоғары тат баспайтын және подшипниктік болатқа сұраныс өсіп келеді, ал арнайы қорытпалардың жаңа түрлері әзірленуде. Халықаралық болжамдар болат өнімдерін тұтыну алдағы жылдары арта түсетінін көрсетеді.

Әлемдік рейтинг әлеуеті

Дұрыс есеп пен саясат жағдайында Қазақстан әлемдік болат рейтингінде 10–15 пунктке жоғарылай алады.

Ішкі резерв

Болат бұйымдарын, соның ішінде мырышпен қапталған болатты өндіруді кеңейту — маңызды резерв.

Экономикалық әсер

Металлургияны және қосылған құны жоғары өнімді дамыту республикаға 13–14 млрд АҚШ долларынан астам табыс әкелуі мүмкін.

Өнеркәсіптің көтеріліп жатқанына қарамастан, Қазақстан темір, хром, марганец рудаларын ірі көлемде сыртқа, әсіресе Ресей зауыттарына жөнелтуді жалғастырып келеді. Бұл жағдай өңдеуші секторды күшейтіп, экспорт құрылымын күрделендіру қажеттігін тағы да алға тартады.

Өсу динамикасы және халықаралық салыстыру

1999–2004 жылдары Қазақстанның ішкі жалпы өнімі шамамен 60% өсті. Өсу қарқыны бойынша ел ТМД кеңістігінде алдыңғы қатарға шығып, Шығыс Еуропа елдерімен шамалас деңгейге жақындады. Бағалаулар бойынша, 2–3 жыл ішінде ІЖӨ-нің екі еселенуі ықтимал деген болжамдар айтылды. Бұл қарқын жүргізілген саясаттың нәтижелілігін көрсетеді, әрі табиғи ресурстардың да ықпалын мойындау қажет.

Адам басына шаққандағы ІЖӨ

2004 жылы: 2700 АҚШ доллары (6 жылда шамамен 4 есе өсу).
2005 жылға болжам: 3207 АҚШ доллары.
2007 жылға болжам: 3800 АҚШ доллары.

Сонымен бірге дамыған елдермен алшақтық сақталды: мысалы, Сингапурда адам басына шаққан табыс шамамен 30 мың доллар, ал Венгрияда 14 мың доллардан асады. Бұл көрсеткіштер еңбек өнімділігін арттыру міндетінің өзектілігін көрсетеді.

Экономикалық өсу: анықтама, түрлері, факторлары

Экономикалық өсу — барлық елдердің алдында тұрған орталық мәселе. Ол ұлттық өнімнің сандық ұлғаюын және сапалық тұрғыдан жетілуін білдіреді. Үкіметтер экономикалық өсуді ішкі жинақ пен инвестицияларды ынталандыру, шетелдік инвесторларды тарту және меншік құқықтарын қорғау арқылы жеделдетуге ұмтылады.

Өсу түрлері

Интенсивті: Техника мен технологияны жетілдіру есебінен өнімнің сапалық артуы.
Экстенсивті: Қосымша өндіріс факторларын тарту есебінен өнімнің сандық көбеюі.
Аралас (нақты): Факторлар санын ұлғайту мен технологияны жетілдірудің қатар жүруі.

Өсу факторлары

Сұраныс факторлары: жиынтық шығындар деңгейі.
Ұсыныс факторлары: табиғи ресурстар, еңбек ресурстары, негізгі капитал, технология.
Бөлістіру факторлары: ресурстарды тиімді пайдалану және қайта бөлу.

Өсуді өлшеу тәсілдері

1) Нақты ЖҰӨ көлемінің ұлғаюы

Инфляция әсерін алып тастағандағы өндіріс көлемінің өзгерісі.

2) Адам басына шаққандағы ЖҰӨ ұлғаюы

Халық санына шаққандағы өндіріс көлемінің өсуі.

Экономикалық өсу модельдері

Харрод—Домар моделі (неоклассикалық түсіндіру)

Капитал экономикалық өсудің басты факторы ретінде қарастырылады:

G = S / C

G — экономикалық өсу қарқыны
S — ұлттық табыстағы жинақ үлесі
C — капиталдың өнімге қатынасы (капитал сыйымдылығы)

Кейнс моделі

Негізгі теңдік: жинақ пен инвестицияның сәйкестігі.

S = I

Мұнда S — жинақ, I — инвестиция.

Қазақстан экономикасының өсу динамикасы: стратегиялық міндет

Қазіргі кезеңде тұрақты, ұзақ мерзімді өсуді қамтамасыз ету — стратегиялық басымдықтардың бірі. Бұл мәселені талдау үшін, ең алдымен, ағымдағы жағдайды дәл бағалау қажет. Қазақстан 1990-жылдардың басында экономикалық дағдарысты және құрылымдық ілгерілеуді қатар бастан өткерді.

Дағдарыс өлшемі (тәжірибелік анықтама)

Әлемдік тәжірибеде экономикалық өсудің дағдарысы ретінде ІЖӨ-нің қатарынан үш жыл бойы 9%-ға төмендеуі қарастырылады.

Өсудің сапасы: әлеуметтік бағдар

Экономикалық өсудің сапасы оның әлеуметтік бағыттылығының күшеюімен тікелей байланысты. Сапалы өсім тек көрсеткіштердің көбеюі емес, қоғамның өмір сапасын жақсартатын нәтижелер арқылы өлшенеді.

Өсудің сапасын құрайтын негізгі элементтер

Халықтың материалдық әл-ауқатының жақсаруы.
Адамның үйлесімді дамуы үшін бос уақыттың көбеюі.
Әлеуметтік инфрақұрылым салаларының даму деңгейінің жоғарылауы.
Адам капиталына инвестицияны арттыру.
Еңбек пен өмір жағдайларының қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Жұмыссыздарды және еңбекке қабілетсіз азаматтарды әлеуметтік қорғау.
Еңбек нарығында ұсыныс өссе де, толық жұмыспен қамтуды қолдау.

Қорытынды

Қазақстан тәжірибесі экономикалық өсудің тек нарық механизмдерін енгізумен шектелмейтінін көрсетеді. Тұрақты нәтижеге жету үшін институционалдық реформалар, макроэкономикалық тұрақтылық, технологиялық жаңғыру, өндірісті әртараптандыру және әлеуметтік бағытталған саясат қатар жүруі қажет. Әлемдік экономикаға интеграция бәсекеге қабілеттілікті арттырудың шарты болса, ұзақ мерзімді орнықтылық өңдеуші секторды күшейту мен адам капиталына инвестицияны ұлғайтудан басталады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Әкімбеков С.Ә., Баймұхамбетова А.С., Жанайдаров У.А. Экономикалық теория. Оқу құралы. Астана, 2002.
Мамыров Н.К., Тілеужанова М. Макроэкономика. Алматы, 2004.
Осипова Г.М. Экономикалық теория негіздері. Алматы, 2002.
Шеденов Ө.К. Жалпы экономикалық теория. Ақтөбе, 2004.
Назарбаев Н.Ә. Жаңа кезең — жаңа экономика. Егеменді Қазақстан.
Назарбаев Н.Ә. Азия асқарлары. Қазақстан жолы. Егеменді Қазақстан.
Ғабит Ж.Х. Экономикалық теория. Астана, 2006.

Zharar.kz