Қазақша рефераттар

Ілеспе аударманың түрлері

Ілеспе аударма (синхронды аударма) — халықаралық конференциялар мен ресми жиындарда аудармашы арнайы оқшауланған кабинада отырып, шешеннің сөзін бір мезгілде екінші тілге ауызша жеткізетін аударма түрі. «Синхрон» атауы грек тіліндегі syn (бірге) және chronos (уақыт) сөздерінен шыққан: яғни бірнеше процесті бір уақытта, дәл сәйкестікте орындау дегенді білдіреді.

Зерттеушілер ілеспе аудармадағы ең маңызды үдерістер аудармашының миында өтетіндіктен, оны тікелей бақылау мүмкін емес екенін айтады. Бұл ерекшелік ілеспе аударманы ғылыми тұрғыдан зерттеудің күрделілігін көрсетеді. Сонымен қатар ілеспе аударманы коммуникативтік-қоғамдық саладағы сөйлеу қызметінің дербес түрі ретінде қарастыруға болады.

Ілеспе аударма мен кезекті аударманы шатастырмау

Ілеспе аударма

Шешеннің сөзімен қатар жүреді: аудармашы тыңдап отырып, бір мезетте сөйлеп аударып отырады. Уақыт тапшылығы ең жоғары деңгейде сезіледі, сөйлеу қарқыны шешенге тікелей тәуелді.

Кезекті аударма

Шешен сөзін белгілі бір бөлікте тоқтатып, аудармашы кейіннен аударады: әр сөйлемнен кейін, бірнеше сөйлемнен кейін немесе тұтас ой аяқталған соң. Бұл түрінде тыңдау мен сөйлеу бір мезетте емес, кезектесіп орындалады.

Кейбір мәтіндерде ілеспе аударма «оратордан кейін аударылады» деп беріледі. Нақтылағанда: бұл сипаттама кезекті аудармаға көбірек тән. Ал ілеспе аударманың өзегі — сөз бен аударманың параллель жүруі.

Қысқа мысал: құрылымды күту

Ағылшын тілінен қазақ тіліне аударуда аудармашы сөйлемнің бастауышы мен баяндауышын күтіп, ойды дұрыс құрастыруға мәжбүр болуы мүмкін. Мәселен, сөйлем «We highly appreciate our friendship…» деп басталғанда, қазақшада мәнді әрі табиғи құрылым беру үшін аудармашы келесі сөздерді ілесе отырып, сөйлемді бірден «қатып қалған» түрде айтпай, қисынын сақтай отырып құрастырады.

Неліктен бұл мамандық «ең жоғары шеберлік» саналады?

Ілеспе аударманы кейде аудармашы кәсібінің «ең жоғары пилотажы» деп атайды. Сырттай қарағанда түсініксіз, тіпті жұмбақ көрінуі — аудармашының бір уақытта бірнеше міндетті қатар атқаруынан: тыңдау, түсіну, іштей өңдеу, қажет болса қысқарту, әрі сол мезетте анық әрі табиғи сөйлеу.

Уақыт тапшылығы

Ілеспе аудармашыға шешім қабылдауға уақыт өте аз беріледі: кезекті аудармамен салыстырғанда шамамен екі есе, ал жазбаша аудармамен салыстырғанда 20–30 есеге дейін аз уақыт жұмсалады.

Шешеннің қарқынына тәуелділік

Аударманың жылдамдығын аудармашы емес, шешен айқындайды. Қарқын тым жоғары болса, қателік тәуекелі артады.

Сегментпен аудару және редакторлық жауапкершілік

Аударма сөйлем-сөйлем, бөлік-бөлік беріледі. Бұл кезде аудармашы мағына мен логиканы сақтап, қажет жерде «жедел редактор» ретінде де әрекет етеді.

Осы талаптар дәстүрлі «екі тілді жақсы білсе — аудармашы бола алады» деген қарапайым түсініктің ілеспе аудармаға толық келе бермейтінін көрсетеді. Ілеспе аудармаға арнайы дағдылар, психологиялық дайындық және тәжірибе қажет.

Техникалық және ұйымдастырушылық орта

Нәтижелі жұмыс үшін аудармашыны зал шуынан оқшаулайтын кабина, ал тыңдаушыларға аударманы жеткізетін құлаққап/қабылдағыш жүйесі керек. Әдетте құрылғылар бірнеше (жиі 5–6) тілді таңдауға мүмкіндік береді. Мұндай инфрақұрылым ілеспе аударманың сапасын ғана емес, тыңдаушының қабылдауын да айқындайды.

Қай жерде қолданылады?

  • презентациялар
  • форумдар
  • семинарлар
  • конференциялар

Ілеспе аудармашыға қажет қабілеттер

Ілеспе аудармашының кәсіби бейіні — табиғи психологиялық-физиологиялық қасиеттер мен үйрену арқылы қалыптасатын дағдылардың бірлігі. Төмендегі қабілеттер жиі негізгі талап ретінде аталады.

Психологиялық және физиологиялық дайындық

  • зейінді бір нысанға жинақтай білу
  • бір уақытта бірнеше міндетке назар бөлу
  • реакцияның жылдамдығы, жедел шешім қабылдау
  • төзімділік (психологиялық және физиологиялық)

Тілдік және кәсіби шеберлік

  • екі тілде таза, анық сөйлеу; жақсы дикция
  • кең сөздік қор; фразеологизмдер мен тұрақты тіркестерді білу
  • күрделі синтаксисті тез қабылдау және табиғи балама құру
  • тапқырлық; қысылтаяң сәтте жол таба білу; командада жұмыс істеу

Маңызды түйін

Ілеспе аударма тек «аудару» емес: ол тілдік құзыретпен қатар, стратегиялар жиынтығын, психологиялық дайындықты, күтпеген жағдайларда жұмыс істей алу қабілетін қамтитын күрделі кәсіби жүйе.

Қалыптасу тарихына қысқаша шолу

Әлемдік тәжірибе

Ілеспе аударманың технологиялық негізі 1926 жылы бостондық радиоинженер Гордон Финли мен IBM президенті Томас Уотсонның атына берілген патентпен байланыстырылады. 1946 жылы алғашқы насихаттаушылардың бірі Лион Достерт БҰҰ мәжілісінде, кейін Джорджтаун университетінде ілеспе аударма ұйымдастыру арқылы саланың дамуына ықпал етті. Жаңа тәсіл Женевадағы (1927), Схевенингендегі (1938) халықаралық конференцияларда қолданылды, ал 1936 жылы Бельгия парламенті отырыстарында тәжірибеге енді.

Қазақстандағы алғашқы көріністер

Қазақстанда ілеспе аударманың алғашқы нышандары ретінде ұлттық театр қойылымдарында орыс тіліне ауызша ілесе аударуды атауға болады. Ресми жиындарда бұл тәжірибе тәуелсіздікке дейін-ақ Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің сессиялары мен Президент әкімшілігі деңгейінде байқалды. Жиынды тұтастай ілеспе аударма арқылы жүргізудің жүйелі қадамдары Жоғарғы Кеңестің XI шақырылымынан басталғаны айтылады.

Жазбаша аударма мен ілеспе аударманың басты айырмашылықтары

Жазбаша аударма

  • Түпнұсқа мәтін қолда болады: алдын ала оқу, құрылымды талдау, терминдерді нақтылау мүмкін.
  • Қарқын аудармашыға тәуелді: көбіне жұмыс жылдамдығын өзі реттейді.
  • Қабылдау бірнеше фазаға бөлінеді: алдымен «танысу» оқылымы, кейін аударма кезіндегі нақты қабылдау.

Ілеспе аударма

  • Сөз сол жерде туып, айтылған сәтте жоғалады: талдау үшін уақыт жоқ, есте сақтау мен жедел стратегияға сүйенеді.
  • Эмоциялық әсері жоғары: жиын атмосферасы аудармашыға тікелей ықпал етеді; ол шешеннің рөлін «іштей» қабылдап, соның интонациясымен сөйлейді.
  • Сегменттік құрылым: ой бөліктерге бөлініп беріледі, кейін қажет болса ішкі түзетулер жасалып, тұтас фразаға жинақталады.

Қандай түрі болса да, аударма сапасының басты өлшемі — түпнұсқаға баламалылық. Терминді түсіндірудегі мектепаралық айырмашылықтар болғанымен, негізгі идея бір: аударма тыңдаушыға түпнұсқадағы мақсатты әсер мен мағынаны жеткізуге тиіс.

Баламалылыққа мысал

Maybe there is some chemistry between us that doesn't mix.

Кейде арамызда мінезі сәйкес келмейтін адамдар да болады.

Мұнда сөзбе-сөз «химия» ұғымын сақтау емес, қарым-қатынастағы сәйкеспеушілік әсерін жеткізу маңызды.

That's a pretty thing to say.

Ұялсаңшы!

Бұл жерде негізгі мақсат — айтушының эмоциялық бағасын табиғи, стереотиптік қазақша реакция арқылы беру.

Ілеспе аудармадағы негізгі тәсілдер

1) Қағаздағы мәтінге қарап ілеспе аудару

Аудармашы бұрын көрмеген мәтінді қолына алып, шешеннің баяндамасын тыңдай отырып, парақтағы мәтінге көз жүгірте отырып аударады.

Қиындататын факторлар

  • артық пауза мен қайталаусыз бірқалыпты қарқынды сақтау
  • минутына шамамен 100 сөз жағдайында жылдам оқуды қамтамасыз ету
  • бір мезетте оқу, аудару және айту міндеті

Жеңілдететін факторлар

  • келесі бөлік алдын ала көрініп тұрады
  • бөліктерді өзің ыңғайлап сегменттеуге болады
  • айтылуы қиын сөздерді көзбен көру арқылы жеңілдету

Қажетті машықтар

  • аударма тіліне тез ауысу, дайын баламаларды жартылай автоматты қолдану
  • оқу мен айтуды қатар алып жүру
  • іштей тез оқу

2) Аралық тіл арқылы сатылап ілеспе аудару (реле-тіл)

Аудармашы шешеннің тілін тікелей білмеген жағдайда аралық аудармашының көмегімен аударма жасалады. Кейбір ірі ұйымдарда (мысалы, БҰҰ, ЕҚЫҰ форматтарында) мұндай тәсілге сирек жүгінеді, бірақ көптеген халықаралық іс-шараларда кездеседі.

Қиындататын факторлар

  • аралық аудармашының дикциясы, қарқыны, сөйлем құрауы
  • пауза мен интонацияның бастапқы мәтінге сай келмеуі
  • ақпараттың бір бөлігінің жолай жоғалуы

Жеңілдететін факторлар

  • ғылыми лексиканың ауызекі формаға «жұмсаруы»
  • қатысушылардың бір бөлігінің шешенді тікелей тыңдай алуы

Қажетті машықтар

  • ауызша сөзді өте жақсы түсіну
  • аралық аудармашының емес, шешеннің интонациясын беруге ұмтылу

3) Мәтінсіз, алдын ала дайындықсыз ілеспе аудару

Көп жағдайда шетелдік шешендер ойларын ауызекі түрде еркін жеткізеді. Ал мәтінді қағаздан бір сөзін қалдырмай оқу — көбіне жергілікті саяси дискурсқа тән құбылыс. Мәтінсіз ілеспе аударма — ең жоғары жүктеме түсіретін жұмыс форматы.

Қиындататын факторлар

  • шешеннің тым жылдам сөйлеуі немесе «шұбалаңқы» сөйлем құрауы
  • дикцияның нашарлығы, тіл мүкістігі
  • бейтаныс терминдер мен атаулардың көптігі

Жеңілдететін факторлар

Әдетте бұл форматта жеңілдететін факторлар өте аз. Кей жағдайда ғана аудиторияның бір бөлігі түпнұсқа тілін түсініп, жалпы коммуникациялық қысымды азайтуы мүмкін.

Қажетті машықтар

  • өте жылдам реакция, тез ойлау және тез сөйлеу
  • тыңдау мен айтуды қатар орындау
  • ақпаратты ықшамдап, тұжырымдап жеткізу
  • салаға қатысты хабардарлық, терминологиялық дайындық
  • бейтаныс тіркестерді мағынасына қарай құбылтып аудару

Ілеспе аударма көбіне мәтіндік материалдардың берілуін болжалдайды. Дегенмен табысты нәтижеге жетудің негізгі шарты — талқыланатын мәселені алдын ала зерттеу: ілеспе аударма барысында аудармашының «ойланып алуына» немесе сөйлемді қайта түзетуіне уақыт болмайды.

Кезекті және ілеспе аударманың түрлері

Кезекті аударманың түрлері

  • Бір жақты: бір тілден екінші тілге аудару (мысалы, қазақшадан орысшаға).
  • Екі жақты: екі бағытта кезектесіп аудару.
  • Фразалық: әр сөйлем аяқталған соң аудару.
  • Абзацтық-фразалық: белгілі бір ой тұжырымы аяқталған соң аудару.
  • Тақырыптық: тұтас тақырып аяқталған соң аудару (қазіргі кезде сирек).

Ілеспе аударманың түрлері

  • Тыңдай отырып аудару: шешеннің сөзін тыңдауыш арқылы тікелей ілесе аудару (ең кең тарағаны).
  • Қағазға қарап ілесе оқу: баяндаманың жазбаша мәтінін көре отырып аудару.
  • Мәтін мен түсініктемені қатар аудару: шешен мәтінді оқып, арасына ауызша түсініктеме қосқанда, соның бәрін ілесе аудару.
  • Сатылап (реле-тіл арқылы): аралық тіл арқылы ілеспе аудару.
  • Қағаздан оқылған баяндаманы тыңдап аудару: көбіне ең күрделі форматтардың бірі ретінде сипатталады.

Қорытынды ой

Кезекті және ілеспе аудармада ортақ талаптар бар: лингвистикалық, лингвомәдени және коммуникативтік құзырет, сондай-ақ сөйлемнің синтаксистік құрылымын жедел танып, тыңдаушыға табиғи баламамен жеткізе білу. Алайда орындау тәсілі, уақыт қысымы және психофизиологиялық жүктеме деңгейі бойынша ілеспе аударма әлдеқайда күрделі болып келеді.