Ауылымның ақсақалдарымен ақылдасайын

Жаздың жайма-шуақ күндерінің бірінде Әнжекен (жерлестері осылай атаған) есік алдында намазын оқып, жайнамазын жинап жатқанда, ауыл сыртында сойыл сүйреткен бір салт аттының өтіп бара жатқанын байқайды. Бұл ауылға келген адам, әдетте, батырға сәлем бермей өтпейтін. Кейде бірнеше күндік жерден арнайы сәлем беруге келетіндер де болатын.

Ал мына жолаушы намаз оқып отырған батырды менсінбегендей, қасынан өте шықты. Бұл — басынғаны ма? Аманжол мұндай бейбастыққа тоқтау салу керек деп шешеді. Сойылын қарына іліп, жолаушының ізімен атын көсілте жөнеледі. Мақсаты — бейкүнә жанды ұрып-жығу емес, бірақ өзін сыйламағаны үшін атынан бір аударып тастау болса керек.

Ол жолаушыға екпіндете жетіп келіп, сойылын сілтегенде қатты ұрмай, тек нұқып қалады. Бірақ жолаушы қайратты екен: сойылды жұлқа тартқанда, сабы Аманжолдың қолынан шығып кетеді. Жолаушы енді екі сойылды да қарына іліп алып, сабырмен жорта жөнеледі.

Батыр сол жерде біраз аңырып тұрып, қайтадан жолаушының соңына түседі. Ол адамның жай жолаушы емес, алып күш иесі екенін ұғады. Ендігі ойы — ауылына дейін еріп барып, кім екенін анықтау.

Қанша жер жүргенін кім білсін: жолаушы ат басын үлкен ауылдағы он екі қанатты ақбоз үйге тірегенде, оны төрт әйел аттан түсіріп алады. Біраздан кейін жеткен Аманжолға да сондай құрмет көрсетіледі. Бірақ жолаушы ақбоз үйге кіргізілсе, Аманжол бөлек, оңаша үйге орналастырылады.

Қонақүйде ас ішкен Аманжол кешке сыртқа шығып, өрістен қайтып жатқан малдың көптігіне таң қалады. Мыңды айдаған бай ауыл екен. Бірақ батырды одан да қатты таңдандырған — қой бағып келген келіншек болды: өңі ажарлы, сымбатты, жасы отыз бен қырықтың арасында. Қолында таяқ, ал арқасына адамның бас сүйегі таңулы.

Ымырт үйіріліп, қас қарайғанда, Аманжол ақбоз үйге шақырылады. Төрде бірнеше ақсақал отыр, Аманжолға да төрден орын беріледі. Үйде тағы бір тосын көрініс бар: бір бүйірде жатқан тазының астына жұмсақ бөстек төселген, қарғыбауы алтын ба, күміс пе — жарқ-жұрқ етеді.

Біраз әңгімеден кейін үй иесі Аманжолға бұрылады: «Қонағым, сөйле. Тегін келген жоқ шығарсың. Кімсің? Қайдансың? Уәжің не? Қуып жетіп сойылдағандай, менің жазығым не?»

Аманжол кінәні өзінен көріп, болған жайды түгел баяндайды: өз ауылында батыр атанып жүргенін, бұл ауылдан өтетін адамның сәлем бермей өтпейтінін, намаз үстінде көре тұра менсінбегендей өте шыққан жолаушыға ашуланып сойыл сілтегені әбестік болғанын мойындайды. Енді кешірім сұрап, танысайын деп соңынан еріп келгенін айтады.

Үй иесі қысқа қайырады: «Өзіңізді айтпай-ақ қойыңыз. Сізді біз сырттай білеміз. Басқа уәжіңіз болса…»

Сонда Аманжол екі сұрағын қояды:

Аманжолды үй иесінің байсалдылығы мен сөзге сараңдығы одан сайын таңырқатады. Жол бойы бір ауыз тіл қатпаған адам бұл жолы да ұзақ үнсіз қалады. Әңгіме басқа тақырыпқа ауысып, ет желініп, шай ішілді. Тек ақсақалдар тарауға айналғанда ғана үй иесі әлгі сырға қайта оралады.

Ол да бес-алты жігітті ертіп, шапқыншыларды қуады. Жауға бұрын жетіп, «Жекпе-жек!» деп айғай салады. Қалмақ батыры қарсы шығады, жанында — оның әйелі. Екеуі аттан түсіп, қанжармен айқасады. Күрес созылады. Сол сәтте әйелінің жүзінен өзі емес, қалмақтың жеңгенін қалап тұрғанын аңғарады: өзі еңсерілгенде әйел күлімсіреп, қалмақ қысылғанда үрейлене қалады.

Қалмақтың күші басымдау болып, үй иесін алып ұра бастағанда, соңынан ерген құмай тазысы жетеді. Әйелі иттің атын атап шақырғанына қарамай, құмай қалмақтың арт жағынан келіп, жанды жерін шайнап жібереді. Қалмақ өкіріп барып құлайды.

Сол сәтте әйелінің қалмақтың жеңілгеніне ренжігені байқалып қалады. Үй иесі опасыздықты көреді. Ал құмай оны ажалдан арашалап қалады.

Бір күні таңертең жылқышылардың бірі көл жағасында бір топ қасқыр семіз байталды жеп кеткенін хабарлайды. Ішінде тайыншадай бір арланы бар екен. Үй иесі екі ат ерттетіп, Аманжолға: «Бүгін қасқырға шығамыз. Құмайдың өнерін көресің» дейді.

Ол құмайдың топ қасқырды түгел алмай тоқтамайтынын, бірақ арлан қасқырдың «сырттаны» болатынын ескертеді: ондайда қасқырға бірден ұмтылмай, андысып жатып алуы мүмкін. Сондай сәтте ит жағынан емес, қасқыр жағынан бару керек: қасқыр саған жалт қарағанда, ит бас салады. Бұл жолы иттің соңынан Аманжол жүреді, ал өзі өлген қасқырларды жинастырып артынан ілеседі.

Ізге түскен құмайдың соңынан екеуі аттанады. Қасқыр бесеу екен: құмай жайратып кеткендерін үй иесі жинастырып келеді, ал Аманжол алда кетеді. Ең соңғы арлан қашпай, итпен андысып жата қалады.

Сол сәтте Аманжол әлгі ескертуді ұмытып, қасқыр жағынан емес, ит жағынан барып «Айт!» деп айғайлап жібереді. Құмай Аманжолға жалт қараған мезетте, арлан сыртынан азу басып үлгереді. Құмай сол жерде жан тапсырады.

Бірақ үй иесі бұған да ашуланбайды. Құмайды сойдырып, ішіне шөп тығындатып, терісін қайта тіктіріп қояды да: «Бұл — тап осы сияқты құмайды таңдап алу үшін керек. Құмай кебіне тайсалмай бас салған күшіктен өнер шығады. Жай ит бұған беттей алмайды» дейді.

Аманжол сол кебті сұрап алып, ауыл-ауылды аралайды. Қай ауылға барса да, иттер кебке жақындай бере қашады. Тек бір ауылда ғана бір күшік кебті көре салып бас салып, парша-паршасын шығарады. Аманжол сол күшікті сатып алып әкеледі.

Үй иесі күшікті көріп: «Иә, бұл нағыз құмай тұқымы екен!» деп қуанады да, Аманжолды біраз ай қонаққа қалдырып, күшіктің қасқыр алғанын көзбен көр деп қолқа салады. Айтқанындай-ақ, күшік көп ұзамай қасқыр мен түлкі көрсе қоймайтын алғыр құмайға айналып, екі батырдың да көңілін көтереді.

Елге қайтарда үй иесі Аманжолға ризалығын білдіріп, қалауын сұрайды. Аманжол: «Өзіме жетері жетеді. Сізден жалғыз-ақ қалауым бар. Бірақ алдын ала “беремін” деген сөзіңізді естісем ғана айтамын» дейді.

Үй иесі нық жауап береді: «Бердім! Тек кісі жанын сұрамассың. Айт қалауыңды.»

Сонда Аманжол ең ауыр өтінішін айтады: «Құдайдың да кешірмейтін күнәсі жоқ дейді. Ана әйел бір кездегі некелі жарың еді. Кінәсін кешіріп, азаптан құтқарсаң. Ол да Алланың пендесі ғой» дейді.

Үй иесі қатты қиналады. Бірақ екі сөйлейтін адам емес. Ақыры: «Ауылдың ақсақалдарымен ақылдасайын» деп шешеді.

Ақсақалдар да бұл өтінішті құптайды. Сол кезде әңгімені тыңдап отырған бір жас жігіт өкіріп жылап келіп, отағасын құшақтайды: «Әкежан, мен де анамды кешір деп айтуға бата алмай жүр едім. Енді екі дүниеде ризамын!» дейді.

Бұл жас — отағасының алғашқы әйелінен туған тұңғышы екен. Осы оқиғаға байланысты ауылда той жасалып, риза болған жігіттер Аманжолды бір күншілік жерге дейін шығарып салыпты.