Нақтылы мақсаттың болмауы
Бизнес-жоспар: мәні және рөлі
Бизнес-жоспар — жоспарлау процесінің маңызды нәтижелерінің бірі. Ол бизнесті ұйымдастыру мүмкіндігін сипаттайтын құжат әрі менеджерлер командасының кәсіпорынды қалай құрып, қалай дамытуды көздейтінін нақтылайды.
Толық бизнес-жоспар әдетте көлемді болады. Дегенмен тәжірибеде көбіне алғашқы нұсқа ретінде ықшам бизнес-жоспар жасалып, кейін қажетіне қарай тереңдетіледі. Бизнес-жоспар өнімнен гөрі процеске жақын: ол «бір рет жазылып, өзгермейтін» құжат емес. Сондықтан фирма қызметі бастапқы болжамдардан ауытқыса, жоспарды жедел түзету қажеттілігі туындайды.
Негізгі идея
Бизнес-жоспар — шешім қабылдау құралы және басқарудың «тірі» құжаты: жағдай өзгерген сайын ол да жаңартылып отыруы тиіс.
Бизнес-жоспарға әсер ететін негізгі факторлар
Бизнестің ауқымы
Шағын шаруа қожалығының жоспары ірі кәсіпорынның (жоғары өндіріс көлемі, күрделі жабдық, толық қаржылық есеп) жоспарына қарағанда едәуір ықшам әрі өзгеше болады.
Бәсекелестік деңгейі
Қатты бәсекелестік жағдайында жұмыс істейтін кәсіпорын бизнес-жоспарды барынша жинақы, дәл және ұқыпты дайындауға міндетті: қысым жоғары болған сайын қателік құны да өседі.
Тұрлаусыздық (өзгермелілік) деңгейі
Кейбір салалар тез өзгеретін ортада жұмыс істейді — бұл жоспарлауды күрделендіреді. Керісінше, тұрақты ортада болашақты болжау салыстырмалы түрде жеңілірек.
Кәсіпкер және менеджерлер командасы
Жоспар сапасы кәсіпкердің қабілетіне, команданың ішкі және сыртқы орта байланыстарын тиімді пайдалануына, сондай-ақ стратегия мен тактиканы дұрыс тұжырымдай алуына тәуелді.
Инвестор үшін бизнес-жоспар нені дәлелдеуі керек?
Капитал тарту мақсатында бизнес-жоспар инвесторға жаңа кәсіпорынның жоспарланған мақсаттарға қол жеткізе алатынын, соның ішінде кәсіби менеджерлер командасы нақты ойластырылған әрі жүйелі бағдарламалық іс-әрекеттерді орындауға қабілетті екенін көрсетуі тиіс.
Инвестордың басты сұрағы
Инвесторды бірінші кезекте кәсіпорынның қарызды өтеу қабілеті қызықтырады: тек пайызын төлеу ғана емес, негізгі қарызды да толық қайтару мүмкіндігі. Сондықтан қаржылық көрсеткіштерді мұқият талдап, шынайы жоспарлау қажет.
Кейде бизнес-жоспар «тек инвестиция тарту құралы» деген пікір айтылады. Алайда оның мақсат ауқымы әлдеқайда кең: бизнес-жоспар басқарушылық тәртіпті күшейтіп, ұйымды нәтижеге бағыттайтын жүйелік құрал ретінде қызмет етеді.
Бизнес-жоспар жасаудың қосымша маңызды себептері
Жұмысты жүйелеу
Командаға балама нұсқалардың ішінен ең тиімдісін таңдауға, ықтимал тәуекелдерді алдын ала бағалауға және оларды төмендету жолдарын анықтауға көмектеседі.
Болашаққа бағдарлану
Көптеген проблемаларды алдын ала болжауға, олардың алдын алуға және туындаған кезде дайын болуға мүмкіндік береді.
Ниеттерді нақтылау және мақұлдау
Жоспарлау стратегияны тұжырымдаумен қатар, оны іске асыру тәсілдерін нақтылауға және келісуге ықпал етеді.
Нәтижеге бағдарлану
Мақсаттарды анықтау кәсіпорынды негізгі нәтижеге жүйелі түрде жетелейді.
Стресті басқару
Шынайы мақсат қою болашақтағы стресс факторларын азайтып, белгісіздік жағдайында әрекет етуге көмектеседі.
Тиімді жұмысты қаржыландыру
Шынайы әрі қолжетімді (тіпті күрделі) мақсаттар адамдардың нәтижеге жетуге көбірек ұмтылатынын көрсетеді. Мұндай қисынды ұстаным бизнес-жоспардың маңызды практикалық пайдасына айналады.
Жоспарлау процесінде кездесетін негізгі проблемалар
Нарық пен технологияның жылдам өзгеруі
Технологиясы тез өзгеретін салаларда жаңа бәсекелестердің пайда болуы және нарықтық ортаның құбылуы бизнес-жоспарды жариялауға дейін-ақ ескіртіп жіберуі мүмкін. Сондықтан өзгермелілік — тиімді жоспарлауда ерекше назарды талап ететін фактор.
Экономикалық және саяси жағдай
Дағдарыс, күйзеліс және жалпы макроортадағы тұрақсыздық жобаларды іске асыруға кері әсер етеді. Тұрлаусыздық пен болжамсыздық жағдайында міндеттеме алу қиындай түседі.
Уақыт тапшылығы
Әсіресе кәсіпорын құрылғаннан кейінгі алғашқы апталар мен айлар — қайта құрылған ұйымдар үшін ең сындарлы кезең. Бұл уақыт аралықтары бизнес-жоспарда бөлек талдауды қажет етеді.
Жиі жіберілетін қателер және оларды түзету жолдары
| Жоспарлаудағы кемшілік | Тиімсіз жоспарлаудың негізгі белгілері | Кемшілікті жеңу жолдары |
|---|---|---|
| Нақты мақсаттың болмауы |
|
Нақты, өлшенетін және мерзімі анық мақсаттарды белгілеу. |
| Мүмкін проблемаларды болжай алмау |
|
Жоспарлауда икемділікті арттыру; ықтимал тәуекелдерді алдын ала бағалау; жағдайды реалистік тұрғыдан талдау және шығу жолдарын дайындау. |
| Ұзақ мерзімді болжамдаудың болмауы |
|
Ұзақ мерзімді мақсаттарды белгілеу және оларды жүйелі түрде қайта қарап отыру. |
| Жеткілікті тереңдемеу |
|
Командамен стратегиялық мақсаттарды жүйелі талқылау; нәтижелер туралы тұрақты түрде есеп беру. |
| Жоспармен жұмыс істемеу |
|
Жоспарды кезең-кезеңімен жаңарту; жағдайды бағалау; тәсілдер мен әдістерді өзгерту; конструктивті сын мен төзімділік мәдениетін қалыптастыру. |
| Тәжірибені жеткілікті зерттемеу |
|
Бұрынғы тәжірибені жүйелі талдау; қиын жағдайларды шешуде икемділікті арттыру; сабақтарды рәсімдеп, қайта қолдану. |
1-кесте — бизнес-жоспардағы негізгі кемшіліктер мен оларды жеңу жолдары.
Бизнес-жоспарды дайындау тәсілдері және ұсынылатын әдебиеттер
Бизнес-жоспарды дайындаудың әртүрлі тәсілдері бар. Көп тараған еңбектердің бірі ретінде Дэвид Бангоның «Бизнес-жоспарлау бойынша басқару» кітабы аталады. Қазақ және орыс тілдеріндегі тәжірибеде кең қолданылатын алғашқы аудармалардың бірі — Ernst & Young ұйымының «Бизнес-жоспарын құрау» оқу құралы. Бұл еңбек кәсіпкерлер мен жоспарлау бойынша кеңесшілер арасында да кеңінен таралған.
Осы материалда бизнес-жоспарды әзірлеу тәсілдерін сипаттауда Ernst & Young оқу құралында ұсынылған қағидалар негізге алынады. Төменде аталған тәсіл «Костанайстрой» акционерлік қоғамының цирконий комбинаты құрылысына тапсырыс алу үшін әзірлеген бизнес-жоспарының қысқаша үлгісі ретінде беріледі.
Бизнес-жоспардың ұсынылатын құрылымы
1) Мұқаба
Мұқаба кәсіпорынның «визит карточкасы» болғандықтан, онда келесі деректер болуы тиіс: кәсіпорын атауы, мекенжайы, байланыс телефоны және факс нөмірі, бизнес-жоспар әзірленген жері, жылы және айы. Атауы жоспарлау объектісін нақты әрі бірмәнді сипаттауы қажет.
2) Мазмұны
Бизнес-жоспар мазмұннан басталады: мұнда барлық бөлімдер мен қосымшалар бет нөмірлерімен бірге тізімделеді.
3) Атқарушы резюме
Атқарушы резюме — бизнес-жоспардың қысқа мазмұны. Ол әдетте барлық бөлімдер толық дайын болғаннан кейін жазылады, бірақ құрылымда мазмұннан кейін бірден беріледі. Мұның мақсаты — инвестордың негізгі тұжырымдамаға бірден назар аударуын қамтамасыз ету: көп жағдайда инвестор жоспардың толық нұсқасын оқу қажет пе, жоқ па деген шешімді резюме арқылы қабылдайды.